Miti i modernitetit dhe realiteti i mesjetës: Trashëgimia Maqedono-Epirote sipas letrës së Skënderbeut (1460)
Në labirintet e historiografisë se politizuar e dogmatizuar ballkanike, shpeshherë e vërteta dokumentare mbetet në hije të narrativave nacionaliste që u gatuan në shekullin XIX. Sot, ndërsa debatet mbi përkatësinë e Maqedonisë Antike dhe Epirit vazhdojnë të ushqejnë agjenda politike, burimet parësore të Mesjetës na ofrojnë një pamje krejtësisht tjetër. Një fakt mbetet kokëfortë: ndërsa në Mesjetë nuk ekziston asnjë dokument ku grekët e asaj kohe të pretendojnë një vazhdimësi etnike nga maqedonasit e Aleksandrit të Madh, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, në vitin 1460, e artikuloi këtë trashëgimi me një qartësi tronditëse.
Dokumenti i vitit 1460: Një dëshmi e gjallë e vetëdijes etnike
Në korrespondencën e tij me Princin e Tarantos, Giovanni Antonio Orsini, Skënderbeu nuk flet thjesht si një udhëheqës ushtarak, por si një pasardhës legjitim i një linje të lashtë. Teksti në latinisht i Commentaries (siç shihet në imazhet e bashkëngjitura) është i prerë:
“Maiores nostri Epirotae fuerunt, ex quibus ille Pyrrhus prodiit, cuius vix ferre impetum Romani potuerunt… Si dixeris Macedoniae partem esse Albaniam, longe nobiliores concedis avos, qui sub Alexandro usque in Indiam penetravere…”
(Përkthimi: “Të parët tanë ishin Epiriotët, prej të cilëve doli ai Pirro, vrullin e të cilit romakët mezi e përballuan… Nëse thua se Shqipëria është pjesë e Maqedonisë, ti na njeh paraardhës shumë më fisnikë, të cilët nën Aleksandrin depërtuan deri në Indi…”)
Ky tekst tregon se për Kastriotin dhe bashkëkohësit e tij, termat “Epirot”, “Maqedonas” dhe “Shqiptar” ishin pjesë e të njëjtit trung historik dhe gjeografik. Ai nuk i referohet Aleksandrit si një figurë të huaj “greke”, por si një “avus” (gjysh/paraardhës) të shqiptarëve.
Emathia dhe Maqedonia: Shqipëria në sytë e historianëve evropianë
Dokumentet e tjera të bashkëngjitura, veçanërisht ato të Jacques de Lavardin (1621) dhe botimet frëngjisht të shekujve XVI-XVII, konfirmojnë se ky nuk ishte një pretendim i izoluar i Skënderbeut. Në veprën “Histoire de Georges Castriot”, Kastrioti cilësohet si “Roy des Epirotes, maintenant appellez Albanois” (Mbret i Epiriotëve, që tani quhen Shqiptarë).
Më tej, dokumentet sqarojnë lidhjen me Emathian, emrin antik të Maqedonisë Qendrore. Një nga fragmentet thekson se Gjon Kastrioti ishte “Prince d’Emathie” (Princ i Emathisë) dhe se kjo krahinë është “portion de Macedoine”. Kjo dëshmon se shtëpia e Kastriotëve e shihte veten si zotëruese të tokave maqedonase, duke e trashëguar këtë identitet si pjesë të qenies së tyre etnike.
Në imazhet e Britannica-s, potencohet po ashtu se Skënderbeu u quajt “Iskander” nga Sulltan Murati II pikërisht për nder të Aleksandrit të Madh, duke bërë një paralelizëm të drejtpërdrejtë mes gjenisë ushtarake të shqiptarit dhe mbretit maqedonas.
Heshtja greke e Mesjetës dhe “Përralla” e shekullit XIX
Ndryshe nga kjo dëshmi e qartë shqiptare, gjatë të gjithë Mesjetës, popullsia që sot quhet “greke” e identifikonte veten si Rhomaioi (Romakë/Bizantinë). Trashëgimia e tyre ishte ajo e krishterimit ortodoks dhe e Perandorisë Romake të Lindjes. Për ta, Aleksandri i Madh ishte shpesh një figurë “pagane” e largët, dhe nuk ka asnjë burim parësor ku udhëheqësit mesjetarë grekë të pretendojnë “gjakun e Maqedonisë” si argument etno-politik.
Lidhja organike mes Greqisë moderne dhe Maqedonisë Antike është një konstrukt i vonë, i krijuar kryesisht pas viteve 1830, kur shteti i ri grek kishte nevojë për një mitologji kombëtare për të justifikuar zgjerimin territorial. Kjo “përrallë” nacionaliste e shekullit XIX tentoi të fshinte realitetin e Mesjetës, ku Epiri dhe Maqedonia Perëndimore njiheshin botërisht si toka të shqiptarëve (Epirotëve).
Burimet që kemi në dorë—nga letrat origjinale të Skënderbeut në latinisht deri te kronikat franceze të shekullit XVII—vërtetojnë se shqiptarët e Mesjetës e mbanin gjallë kujtesën e pasardhësve të Pirros dhe Aleksandrit si një fakt të kryer.
Kur Skënderbeu u shkruante italianëve se “të parët tanë ishin Epiriotët”, ai nuk po bënte retorikë boshe; ai po mbrojtjen një të drejtë historike që bota e asaj kohe e njihte. Prandaj, çdo përpjekje për të tjetërsuar këtë trashëgimi në emër të nacionalizmave modernë, bie ndesh me dëshmitë e vetë njerëzve që e bënë historinë. Trashëgimia maqedono-epirote e Shqipërisë nuk është një zbulim i ri, por një e vërtetë e vjetër, e dokumentuar me bojë dhe vulë që në vitin 1460.
