“Nu la sèmo de Albania / Strattiòti palikàri / kiè in kavàllo, in tèrra, in màri / nol stimèmo la Turchia.”
Një këngë e lashtë, në gjuhë të përzier, përshkruan me fjalë të thjeshta guximin e stradiotëve, mercenarëve balkanikë që shënjuan historinë ushtarake të Evropës në shekujt XV deri XVIII. Mes tyre, shqiptarët zinin një vend qendror: luftëtarë të aftë, të pashoq në aftësinë e tyre me kalorësinë, strategjinë luftarake dhe përkushtimin ndaj pagës dhe komandantëve.
Një nga studimet më të plota mbi këta mercenarë është libri i studiuesit arbëresh, i ndjerë Dott. Paolo Petta, “Stradioti – Soldati albanesi in Italia (sec. XV-XVIII)”, botuar nga Editrice Argo në 1996. Petta përdor një dokumentacion të gjerë dhe të besueshëm, duke dhënë një kontribut të çmuar në kuptimin e pranishmërisë së Arbëreshëve në Itali që nga gjysma e shekullit XV.
Migrimi dhe vendosja e shqiptarëve në Itali
Sipas Pettës, eksodi i parë i shqiptarëve pas pushtimit osman u drejtoi drejt Marche, ku shërbyen për Malatesta dhe komuna të pavarura si fshatarë dhe ushtarë. Megjithatë, shqiptarët nuk ishin të kufizuar vetëm në një zonë: dokumentet tregojnë prezencën e tyre në gjithë Pianura Padana dhe në Milano, ku Alessio Tarchetta, në shërbim të Francesco Sforza, ndërtoi një edikule kushtuar Marisë së Shenjtë brenda Duomos.
Një nga kontributet më të rëndësishme të Pettës është korrigjimi i miteve historiografike: ai hedh dyshime mbi ekzistencën e Demetrio Reres dhe fëmijëve të tij, të cilët shpesh konsiderohen si të parët shqiptarë që mbërritën në Jug të Italisë. Sipas studimit të tij, dokumentet që përmendin Reres janë falsifikuar nga një noteri palermitane, duke e kthyer figurën e tij në një mit historiografik.
Stradiotët: figura historike dhe kultura popullore
Libri i Pettës ndan dy dimensione të stradiotëve: përmes literaturës së kohës, ata shpesh portretizoheshin si persona groteskë, guasconë dhe shkelës të normave, nga autoret si Tasso, Andrea da Barberino, Michele Marullo Tarcaniota, Pulci, Bandello dhe Burchiello. Por realiteti, thotë Petta, ishte më kompleks: këta mercenarë ishin luftëtarë të aftë, shpesh të përdorur si sicari nga principatë të ndryshme, me aftësi të shkëlqyera në sulme dhe mbrojtje, organizim komandimi dhe paga, por edhe me një sens të veçantë të besës dhe qëndrueshmërisë ndaj vështirësive.
Ata luftuan në Itali, Morea, Flandër, Shqipëri e Jugut, Bohemi, Dalmaçi, Tiroli, Lepanto, Valtellina dhe më gjerë, në shërbim të Francës, Spanjës, Venecias, Papatit, Dukatit të Milanit dhe Turqisë. Komandantë të njohur si Busicchio, Bua, Peta, Boccali, Mathes, Basta dhe Renessi u shquan për aftësi taktike dhe, fatkeqësisht, shpesh për mizori, përfshirë edhe Skanderbegun.
Repartet e fundit dhe trashëgimia
Një shembull i fundit i organizimit të stradiotëve ishte Reggimento “Real Macedone”, themeluar nga Carlo III di Borbone në 1739 dhe aktiv në luftën kundër austriakëve në Velletri (1744). Komandantë të tij ishin Giorgio Corafà i Kefalonisë dhe, më vonë, Dhimitër Leka nga Dhërmi, i cili u shqua për mbrojtjen e liberalëve gjatë kohës së sundimit borbonik. Reparti u shpërbë në 1860 nga Garibaldi, duke mbyllur një kapitull të rëndësishëm të historisë shqiptare dhe arbëreshe.
Rëndësia e studimit
Libri i Pettës, megjithëse nuk u vlerësua mjaftueshëm në komunitetin arbëresh, ka pasur sukses të madh në libraritë e mëdha dhe në shitjet online. Ai është një burim i vlefshëm për studiues, studentë dhe lexues të interesuar për historinë shqiptaro-italiane, duke nxjerrë në pah përpjekjet dhe kontributin e shqiptarëve në histori, kulturë dhe luftëra evropiane.
Historia e stradiotëve është një histori e guximit, diplomacisë ushtarake dhe shpirtit të pakompromis të shqiptarëve në shekujt XV–XVIII. Përmes dokumentacionit të Pettës, lexuesit mund të kuptojnë se prapa figurave groteske të literaturës që portretizonte shqiptarët si maskara ose aventurierë, qëndronte një traditë ushtarake e fuqishme dhe një rrjet kulturor që lidhi Ballkanin me Italinë dhe më gjerë. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referencat kryesore:
- Paolo Petta, Stradioti – Soldati albanesi in Italia (sec. XV-XVIII), Editrice Argo, Lecce, 1996, 156 f.
- Literatura e kohës: Tasso, Andrea da Barberino, Michele Marullo Tarcaniota, Pulci, Bandello, Burchiello.
