Nga një vështrim i ftohtë akademik mbi dokumentacionin e “An Ethnological Map of European Turkey and Greece”, zbulohet një panoramë komplekse ku identiteti shqiptar analizohet përmes filologjisë krahasuese, ndarjeve fisnore dhe rolit protagonist në formësimin e Ballkanit modern.
Kontexti i një dokumenti monumental
Në vitin 1877, kur “Çështja Lindore” po lëkundte themelet e Perandorisë Osmane, Edward Stanford publikoi në Londër hartën e tij etnologjike të Turqisë Evropiane dhe Greqisë. Ky dokument nuk ishte thjesht një mjet kartografik, por një traktat i mirëfilltë sociopolitik. Përmes shënimeve që shoqërojnë hartën, Stanford dhe bashkëkohësit e tij (si Hahn, Leake dhe Mathieu) përpiqen të zbërthejnë “enigmën shqiptare”, duke i pozicionuar ata si pasardhësit e drejtpërdrejtë të zotëruesve origjinalë të gadishullit.
Origjina Pelasgjike dhe “Greqia Origjinale”
Dokumenti fillon me një pohim të fortë ontologjik: Shqiptarët, të referuar si Skipetars ose Arnaouts, konsiderohen si përfaqësuesit e aborigjenëve të lashtë pelasgjikë të Ilirikut. Stanford shkon më tej, duke cituar studimet e filologjisë moderne krahasuese të kohës, të cilat sugjeronin se dialekti shqiptar ishte “një formë tjetër e gjuhës helene”.
Në këtë logjikë akademike të shekullit XIX, shqiptarët shiheshin si “Grekë në gjendjen e tyre origjinale dhe elementare”. Ky definicion, ndonëse sot diskutohet në rrafshe të tjera shkencore, në atë kohë shërbente për të nënvizuar autoktoninë absolute të shqiptarëve përballë dyndjeve të mëvonshme sllave.
Dikotomia e kombit: Gegët dhe Toskët
Një vëmendje e veçantë i kushtohet ndarjes brendakombëtare, ku lumi Shkumbin (Scumbi ose Genesus) shërben si kufiri natyror dhe kulturor:
Gegët (Veriu): Përshkruhen si një degëzim që shtrihet nga malet e Malit të Zi dhe “Serbisë së Vjetër” deri në Shkumbin. Karakteri i tyre vlerësohet si “i rëndë, i matur dhe i palëkundur”. Interesant është fakti se mirditorët veçohen si mbrojtës të rreptë të besimit katolik, duke numëruar rreth 100,000 ndjekës sipas llogaritjeve të Hahn.
Toskët (Jugu): Shtrihen në Shqipërinë e jugut ose Epirin historik. Stanford i përshkruan ata si “të gjallë, gazmorë dhe shpotitës”, por me një dozë skepticizmi mbi “besueshmërinë” e tyre në krahasim me gegët.
Ky krahasim bëhet në analogji me dorianët dhe ionianët e lashtësisë, duke i dhënë ndarjes gegë-toskë një peshë historike që tejkalon thjesht nuancat gjuhësore.
Fenomeni i besimit: “Deizmi” shqiptar dhe rezistenca ndaj osmanizmit
Një nga pjesët më interesante të tekstit është analiza e religjionit. Stanford citon Henri Mathieu dhe udhëtarë të tjerë për të ilustruar një formë unike të sinkretizmit fetar te shqiptarët:
Islamizmi sipërfaqësor: Dokumenti pretendon se shumica e shqiptarëve myslimanë janë në fakt “deistë të thjeshtë”, ku besimi i tyre është i përzier me praktika të shumta kristiane.
“Ma ton Christon”: Shënimet vërejnë me habi se si shqiptarët myslimanë betohen më shpesh në emër të Krishtit sesa të Muhamedit. Ky “islamizëm i ftohtë” shihej si një mjet politik për t’i shpëtuar taksave (tributit), ndërkohë që shpirti i tyre mbetet “nominalisht kristian” dhe thellësisht armiqësor ndaj zgjedhës turke.
Etimologjia dhe identiteti: Nga Albanopolis te Shqipëria
Stanford analizon zanafillën e emrave me të cilët njihet ky popull: Arvanites: Termi i përdorur nga historianët bizantinë (si Ana Komnena). Albanians: E gjurmuar që nga Albanopolis i Ptolemeut (Elbasani i sotëm). Shqipëri (Schkiperia): Lidhet me rrënjën që do të thotë “shkëmb” ose “mal”, duke e interpretuar emrin Schkipetari si analog me fjalën “Malësor” (Highlander). Arnaout: Cilësohet si forma e korruptuar turke e fjalës “Arbanit”.
Diaspora dhe roli në Pavarësinë e Greqisë së re
Dokumenti pranon pa ekuivok se shteti modern grek i ka borxh një pjesë të madhe të ekzistencës së tij elementit shqiptar. Stanford përmend kolonitë e shumta shqiptare në Atikë, Eube, Hidra dhe Specia, të cilat në kohën e shkrimit ishin “helenizuar” në gjuhë dhe ide, por mbeteshin me origjinë të pastër shqiptare.
Heronjtë e Revolucionit Grek si Boçari, Xhavella, Miauli, Kollokotroni, Kondurioti etj.identifikohen si shqiptarë (Suliotë ose Arvanitë). Suliotët përshkruhen si “një racë e pastër shqiptare” që furnizoi luftën me luftëtarët më të devotshëm dhe krerët më të shquar.
Një komb midis epokave
Teksti i Edward Stanford-it, i parë sot, shërben si një dëshmi e rëndësishme e tranzicionit të shqiptarëve drejt vetëdijes kombëtare. Ndonëse shpesh i shihte përmes thjerrëzës helene apo otomane, dokumenti vërteton se në fund të shekullit XIX, Shqiptarët njiheshin si: Elementi më i vjetër dhe autokton i Ballkanit. Një forcë ushtarake dhe detare që përcaktoi fatet e fqinjëve. Një shoqëri me pragmatizëm fetar, ku identiteti kombëtar dhe mjedisi gjeografik (mali) peshonin më shumë se doktrinat e huaja.
Ky raport mbetet një gur themeli për të kuptuar se si diplomacia dhe akademia evropiane e konsideronin Shqipërinë “Kaledoninë* e Greqisë” (sipas Lord Byron), një vend të egër, të lashtë dhe të pamposhtur. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
———————-
- Caledonia ishte emri i lashtë romak për territorin e sotëm të Skocisë. Në letërsinë romantike evropiane, “Kaledonia” u bë simbol I një vendi malor dhe të egër me njerez trima dhe me shpirt luftarak
- Edward Stanford (1827–1904) ishte botues, gdhendës hartash (engraver) dhe themelues i një “Institucioni Gjeografik” në Londër. Në vitin 1857, ai mori drejtimin e Society for the Diffusion of Useful Knowledge (S.D.U.K.). Gjatë kësaj periudhe botoi veprën “Family Atlas” (1857–1875) dhe “London Atlas” (1882), ndër shumë publikime të tjera.
Edwardi u pasua në drejtimin e veprimtarisë nga i biri, po ashtu me emrin Edward. Firma Stanford’s vazhdon të ekzistojë edhe sot.
Hartat e Stanford-it vlerësohen gjerësisht për saktësinë e tyre gjeografike dhe për nivelin e lartë të detajimit.
