Epiri dhe shpikja e “Greqisë”: Rrënimi i mitologjisë historiografike
Në sallonet e shekullit të 18-të, një historian arti gjerman i quajtur Johann Winckelmann po vizatonte një skicë të Greqisë që nuk ekzistonte në terren. Ai imagjinonte një popull “të hijshëm, të gjatë, flokëverdhë dhe të ditur,” një vizion idealist që do të shërbente si gur themeli për identitetin modern grek. Siç shprehet shkrimtari i shquar grek Nikos Dimou: “Ne dikur flisnim shqip dhe e quanim veten romanë, por pastaj Winckelmann, Goethe, Hugo e Delacroix na thanë: ‘Jo, ju jeni Grekë, pasardhës direkt të Platonit e Sokratit’, dhe ajo u bë.” Ky “imponim” kulturor ka lënë pas një barrë të rëndë historiografike, veçanërisht mbi rajonin e Epirit, i cili është rrethuar nga një mjegull mitesh që dokumentet arkivore po i shpërbëjnë dita-ditës.
Paradoksi i “atdheut Proto-Grek” dhe harta e Horrabin
Një nga mitet më rezistente është ai i Epirit si “djepi” i fiseve proto-greke. Megjithatë, nëse analizojmë hartografinë serioze, si atë të J. F. Horrabin mbi Greqinë e viteve 1100-800 p.e.s. (Epoka e Errët), shohim një realitet tjetër. Harta shfaq qartë lëvizjet e popujve ilirikë, epirotë, trakas e maqedonë – të gjithë të identifikuar si jogrekë dhe “barbarë” (në kuptimin klasik të mosfoljes së greqishtes).
Ky paradoks, ku “historia greke” shkruhet mbi territore të populluara nga entitete etnike krejtësisht të ndryshme, shërben vetëm për t’i dhënë Greqisë moderne një të drejtë historike të pajustifikuar mbi Epirin. Epiri nuk ishte pikënisja e greqizmit, por një territor autokton me tipare të qarta iliro-pellazge.
Dodona: Shenjtërorja Pellazgjike përtej uzurpimit
Asnjë vend nuk e dëshmon më mirë këtë tjetërsim sesa Dodona. Miti zyrtar e paraqet atë si një qendër helene që në Epokën e Bronzit. Por, vetë Homeri në “Iliadë” na jep dëshminë e pakundërshtueshme. Akili i lutet Zeusit me fjalët: “O Zeus mbret, Dodonas e Pellazgjik”.
Në Dodonë, Zeusi kishte si bashkëshkorte Dionën, një trashëgimi e pastër pellazge, ndryshe nga tradita greke që e lidhte atë me Herën (me origjinë nga Hyksosët egjiptianë). Ky dallim teologjik tregon se Dodona ishte një qendër shpirtërore e një popullsie para-helene, identiteti i së cilës u përsua nga shtresëzimet e mëvonshme politike.
“Dialekti i Veri-Perëndimit” apo thjesht Dorik?
Gjuhësia shpesh është përdorur si mjet politik. Pretendimi për një dialekt të veçantë “North-West Greek” në Epir është një përpjekje për të krijuar një lidhje artificiale etnike. Në fakt, dëshmitë sugjerojnë se ajo që quhet e tillë nuk është gjë tjetër veçse dialekti dorik, i përdorur si gjuhë komunikimi (lingua franca) në një rajon ku popullsia ishte etnikisht e ndryshme, ashtu siç latinishtja nuk i bëri romakë të gjithë popujt e Ballkanit.
Qytetet: Qendra autoktone, jo thjesht koloni
Një tjetër shtyllë e mitit grek është pretendimi se çdo qytet në Epir ishte një koloni helene. Dokumentet tregojnë se shumica e këtyre qendrave ekzistonin shumë kohë para mbërritjes së kolonëve. Kolonitë ishin pika të kufizuara tregtare, ndërsa struktura urbane dhe fortifikimet mbartnin vulën e fiseve epirote.
Identiteti i “Mbretërve Shqiptarë” në burimet e Shekullit XVI
Para se “fantazitë gjermane” të zinin vend, evropianët nuk kishin dyshime mbi identitetin e epirotëve. Në veprën e tij të vitit 1599, “L’Histoire des Histoires”, Lancelot Voisin de La Popelinière shkruan shprehimisht për “Pyrrhus, Roy des Epirote dictz Albanois” (Pirro, mbret i epirotëve që quhen shqiptarë) dhe për “Alexandre, Roy des Epirotes ou Albanois”.
Ky identifikim i drejtpërdrejtë i epirotëve antikë me shqiptarët nuk ishte një rastësi, por një realitet i pranuar historik. Pse injorohen këto libra sot? Ky absurditet kërkon korrigjim urgjent.
Kontinuiteti: Nga Dokumentet Veneciane te “Statesman’s Year-Book”
Prania shqiptare në Epir nuk është një “emigrim i vonë” siç pretendojnë historianët si Kostas Komis. Dokumentet veneciane të vitit 1210 deklarojnë qartë se kontinenti përballë Korfuzit banorhej nga shqiptarët. Aktet e Anzhuinëve të Napullit (1304) listojnë emrat e liderëve të klaneve shqiptare si: “Albos, Spatos, Catarucos, Bischesini, Aranitos, Lecenis, Scuras, Zeneuias, Logoresc e Mateseos.”
Ky element shqiptar ishte aq dominues sa që, sipas regjistrimit të popullsisë në “The Statesman’s Year-Book 1867”, raca shqiptare zinte një pjesë dërrmuese të Greqisë së vjetër. Dokumenti thekson se:
“Me përjashtim të Athinës dhe Megarës, shqiptarët monopolizojnë të gjithë Atikën dhe Mesinën… Ata zotërojnë Beotinë, veriun e Androsit, Salaminën dhe pjesë të madhe të Peloponezit.”
Shqiptarët: Arkitektët e Greqisë moderne
Është një fakt i dhimbshëm për nacionalizmin grek, por i pamohueshëm: në kohën e Pavarësisë, popullsia e Athinës ishte kryesisht shqiptare. Lagjja e famshme “Plaka” e merr emrin nga gjuha shqipe. Kostumi kombëtar grek, Fustanella, u adoptua nga veshja e kleftëve shqiptarë (si Kollokotroni e Mavromihali) që udhëhoqën revolucionin.
Rrënimi i mitit grek mbi Epirin nuk është një sulm ndaj fqinjit, por një akt drejtësie për historinë. Epiri, me mbretërit e tij që në shekullin e 16-të quheshin “Albanois” dhe me popullsinë që deri vonë fliste shqip, nuk mund të mbetet rob i një kornize gjermano-romantike të shekullit të 18-të. Dokumentet flasin qartë: Epiri ishte, është dhe mbetet pjesë e trungut etnik ku frymon gjuha shqipe.
———————
Bibliografia dhe Burimet Referenciale
I. Burime Parësore dhe Dokumente Arkivore
- La Popelinière, Lancelot Voisin. (1599). L’Histoire des Histoires, avec l’Idée de l’Histoire accomplie. Paris: Chez Jean Houzé au Palais. (Referenca për identifikimin e Pirros dhe Aleksandrit si mbretër të epirotëve/shqiptarëve).
- Martin, Frederick (Ed.). (1867). The Statesman’s Year-Book: A Statistical, Genealogical, and Historical Account of the States and Sovereigns of the Civilised World for the Year 1867. London: Macmillan and Co. (Referenca për regjistrimin e popullsisë shqiptare në Atikë, Peloponez dhe Beoti).
- Arkivat Anzhuine (Napoli). (1304). Regestat e akteve mbi klanet shqiptare në Epir (Albos, Spatos, Aranitos, etj.). Cituar sipas studimit të K. Giakoumis.
- Dokumenti Venecian (1210). Relacion mbi popullimin e kontinentit përballë Korfuzit nga popullsia shqiptare. Cituar sipas burimeve dokumentare të shek. XIII.
II. Burime Sekondare dhe Studime Akademike
- Giakoumis, Konstantinos. The presence of Albanians in the Epeirote lands from the beginning of the thirteenth century: Documentary sources and toponymy. (Studim mbi vazhdimësinë etnike dhe analizën e burimeve të John Apokaukos).
- Horrabin, J. F. (n.d.). Map of Ancient Greece 1100-800 B.C. (The Dark Age). Ilustrim i lëvizjeve migratore të fiseve ilirike dhe epirote.
- Nisanyan, Sevan. (1992). The American Express Pocket Guide to Athens. New York: Prentice Hall Travel. (Referenca për etimologjinë e lagjes ‘Plaka’, përbërjen etnike të Athinës dhe origjinën e fustanellës).
- Dimou, Nikos. On Greek Identity and the influence of Johann Winckelmann. (Analizë kritike mbi krijimin e identitetit modern helen).
III. Referenca Letrare dhe Mitologjike
- Homeri. Iliada. (Referenca për Lutjen e Akilit drejtuar Zeusit Pellazgjik të Dodonës).
