Nga mjegulla e historisë ballkanike, shpesh herë të manipuluar ose të heshtur, ngrihen ende hijet e atyre që me gjakun e tyre vizatuan kufijtë e shteteve të sotme. Në Kretë, në kështjellën e vjetër të Frangokastellos, çdo fundmaji ndodh një fenomen i rrallë optik, një mirazh ku duken ushtarë të armatosur që ecin drejt detit. Vendasit i quajnë “Drosoulites” (Hijet e Vesës). Por ata nuk janë thjesht hije; ata janë jehona e 800 luftëtarëve shqiptarë dhe komandantit të tyre legjendar, Haxhi Dalani, të cilët ranë heroikisht për çlirimin e ishullit.
Siç ka theksuar me të drejtë antropologia dhe shkrimtarja e madhe britanike, Edit Durham: “Grekët e fituan pavarësinë e vitit 1829 me ndihmën e shqiptarëve”. Dhe rasti i Kretës është dëshmia më sublime e kësaj të vërtete historike.
Rrënjët dhe identiteti i një komandanti
Në historiografinë e Revolucionit të vitit 1821, emrat dhe identitetet shpesh janë mbuluar me petkun e fesë, duke fshirë përkatësinë etnike. Dokumentet greke e njohin atë si “Hatzimichalis Dalianis”, ndërsa në kujtesën historike të Çamërisë dhe sipas burimeve të autorëve si William Martin Leake, spikat figura e Mehmet Dalanit të Konispolit.
Në rrafshin akademik, këto dy figura shpesh gërshetohen. Burimet arkivore tregojnë se Komandanti që ra në Kretë (i lindur rreth vitit 1775 në zonën e Delvinës), ishte një shqiptar i lavdishëm i cili financoi vetë një trupë kalorësie. Nga ana tjetër, diplomatët perëndimorë si Leake apo Pouqueville dokumentojnë qartë se Mehmet Dalani dhe Islam Pronjo nga Paramithia udhëhiqnin 1500 burra çamë, duke sfiduar pashallëqet dhe duke mbrojtur lirinë e Çamërisë. Përtej mbivendosjes së emrave—Mihal apo Mehmet—fakti i pakundërshtueshëm mbetet se në damarët e këtyre prijësve dhe të kalorësve të tyre vlonte gjak shqiptar.
Vëllavrasja tragjike: Kur “Grekët” dhe “Turqit” flisnin shqip
Një nga aspektet më të dhimbshme dhe më pak të diskutuara të kësaj beteje, e cila trajtohet me kurajë edhe nga studiuesi i njohur arvanitas Aristidh Kola, është natyra e saj thellësisht vëllavrasëse.
Kur Haxhi Dalani zbarkoi në Kretë në fillim të vitit 1828 me qindra djem të zgjedhur, kryesisht kalorës, përballë tij nuk ishte një “turk” nga Anadolli. Komandanti i trupave osmane ishte Mustafa Pasha, një shqiptar tjetër, patriot dhe bashkëkombës i njohur i Haxhi Dalanit. Historiografia zyrtare i ka ndarë palët me thikën e fesë:
Të krishterët (Arbërorët si Dalani): U quajtën automatikisht “Grekë” dhe u përvetësuan si heronj ekskluzivë të “helenizmit”.
Myslimanët (Shqiptarët si Mustafa Pasha): U quajtën “Turq” ose “Turkoshqiptarë”.
Siç shkruajnë historianët e pavarur, në kampet e Frangokastellos shqiptarët e të dyja palëve e njihnin njëri-tjetrin. Mustafa Pasha madje i dërgoi një letër Haxhi Dalanit duke e quajtur “Haxhi-Baba” dhe i kërkoi, për hir të origjinës së përbashkët, të tërhiqej për të mos derdhur gjak kot. Por nderi ushtarak i komandantit shqiptar nuk e lejonte tërheqjen.
Beteja e Frangokastellos: Triumfi i “Kokëfortësisë Arvanitase”
Në maj të vitit 1828, forcat e Mustafa Pashës (rreth 8000 këmbësorë dhe 400 kalorës) u afruan. Vendasit e Kretës (Sfakianët), të cilët nuk e njihnin luftën në fushë të hapur me kalorësi, i kërkuan Haxhi Dalanit të tërhiqej në male. Ai refuzoi preras. Dokumentet e kohës e përshkruajnë këtë si një përplasje të parë të sfakianëve me “kokëfortësinë arvanitase”.
Më 17-18 Maj, u zhvillua një betejë epike dhe e pabarabartë:
Luftëtarët shqiptarë u mbyllën në kështjellën veneciane të Frangokastellos, duke mbrojtur me trupat e tyre civilët vendas. Kur municionet mbaruan, beteja u kthye në një përleshje me shpata e jataganë.
Haxhi Dalani, i hipur mbi kalin e tij, çau mes për mes ushtrisë armike me shpatë në dorë, derisa u rrëzua i goditur nga dhjetëra anë. Siç e donte zakoni osman i luftës, koka e tij iu dërgua Mustafa Pashës, i cili në vend që të gëzohej për trofeun, u trishtua thellësisht për humbjen e një prijësi të tillë dhe ia dërgoi sendet e tij personale vajzës së Dalanit në Nafplio.
Drosoulites: Përjetësia e një negjende
Lavdia i mbeti atij që ra. Të 800 luftëtarët e tij u flijuan bashkë me të. Ky akt heroik nuk solli një fitore ushtarake atë ditë, por ndezi shpresën dhe i tregoi Kretës dhe gjithë Europës se liria kërkon sakrifica mbinjerëzore.
Në vend që historia t’i njohë këta heronj si bij të trojeve shqiptare që luftuan për një Ballkan të lirë nga osmanët (një shtet të përbashkët të zhveshur nga fanatizmi fetar), politika i greqizoi, i asimiloi emrat e tyre dhe ndërtoi një narrativë përjashtuese. Por natyra dhe legjenda janë më të drejta se njerëzit. Çdo vit, kur vesat e mëngjesit përthyhen nga rrezet e diellit në Frangokastello, hijet e këtyre djemve kalojnë sërish. Ato nuk flasin as greqisht e as turqisht; heshtja e tyre është gjuha e sakrificës së një populli që rregullisht ka luftuar betejat e të tjerëve.
