Mbi jetën dhe veprën e një mjeshtri që refuzoi kompromisin, duke mbetur besnik i “idiosinkrazisë” së tij arbërore në një epokë tranzicioni për Greqinë e re
Në historinë e artit modern grek, emri i Polikron Lembesit (1848–1913) qëndron si një monolit heshtjeje dhe integriteti. Ndonëse sot konsiderohet si një nga piktorët më të mëdhenj atje, njohja e tij erdhi me vonesë — një vonesë që nuk ishte rastësi, por pasojë e drejtpërdrejtë e asaj që kritika e kohës (siç shihet në shënimet e N. Zias) e cilësonte si “një idiosinkrazi e pastër arbërore”. Kjo natyrë, e mbyllur dhe modeste, nuk mund të pajtohej me mentalitetin artistik të Athinës së fund-shekullit XIX, e cila lëngonte nën një “romantizëm verbalist”, lavdi boshe dhe lajka të ndërsjella.
Rrënjët dhe simbioza arbërore: Nga Salamina në Mynih
Lembesi lindi në Salaminë (ose sipas disa burimeve në Kranidi), në një mjedis ku gjuha dhe zakonet arbërore (arvanitase) ishin shtylla e ekzistencës. Pasardhës i një familjeje barinjsh të varfër nga Parapoungia (Leuktra) e Tebës, ai bartte në gjenetikën e tij kulturore një ashpërsi dhe sinqeritet që do të bëhej vula e tij artistike.
Një moment kyç që dëshmon lidhjen e tij organike me botën arbërore është takimi i nënës së tij me politikanin e fuqishëm hidriot, Dhimitër Vullgarin (i njohur si “Xhumbé”). Materialet arkivore përshkruajnë një skenë gati kinematografike: e ëma e Polikronit, e veshur me kostumin tradicional arbëror dhe e ngarkuar me shporta me prodhime të ishullit (vezë, oktapodë dhe platesti – byrek i pjekur), ulet në shkallët e shkollës për të pushuar. Vullgari, duke e njohur prejardhjen e saj nga veshja, i drejtohet në shqip: “Çfarë kërkon këtu?”
Ky dialog në gjuhën amtare do të ndryshonte fatin e artit grek. Vullgari, duke parë talentin e jashtëzakonshëm të djalit të saj, i cili ishte nxënësi model i klasës (ndryshe nga djali i vetë politikanit), mori përsipër mbrojtjen dhe financimin e studimeve të tij në Mynih. Kjo tregon se suksesi i Lembesit nuk ishte thjesht një rastësi akademike, por produkt i një rrjeti solidariteti brendashqiptar (arvanitas) brenda elitës së shtetit të ri.
Estetika e askezës: Kundër “gjesteve të mëdha”
Edhe pse u formua në Akademinë e Mynihut, Lembesi nuk u dorëzua kurrë përpara teatralitetit të tepruar. Veprat e tij, si “Bonjaku”, “Fëmijët që vjedhin mollë” (1884) apo “Fshatarja me gomar” (1888), dëshmojnë një interes të thellë për jetën e thjeshtë, të vërtetë dhe shpesh të dhimbshme të popullit të tij.
Kritiku Pavlos Nirvana e përshkruan atë si një “artist të ndershëm dhe të sinqertë që pothuajse vdiq në fshehtësi”. Kjo nevojë për t’u tërhequr nga dritat e vëlla-vrasjeve artistike të Athinës dhe për t’u mbyllur në “shpellën” e tij në kodrën e Asteroskopeios, ishte shprehja më e lartë e asaj askeze arbërore që ai kultivoi. Ai zgjodhi të pikturonte në hije, larg lavdisë së përkohshme dhe pasurimit të lehtë.
Dimensioni akademik: Tensionet historike dhe hagiografia
Në shkrimin e tij, Nirvana vëren se Lembesi ishte një “i pafajshëm” i artit, një pikturues i sferave mistike të kishave. Si hagiograf, ai la gjurmë në tempujt e Shën Gjergjit Karitsi dhe Shën Konstandinit në Pire, duke sjellë një ikonografi shpirtërore të zhveshur nga ngarkesat baroke, më afër thjeshtësisë bizantine dhe ndjeshmërisë popullore.
Në kontekstin më të gjerë historik (siç sugjerohet nga referencat mbi rrethanat politike të kohës dhe rolin e kishës), jeta e Lembesit u zhvillua në një periudhë ku identiteti kombëtar ishte nën tension midis trashëgimisë helene dhe asaj arbërore, si dhe midis ndikimeve evropiane dhe lindore. Lembesi, përmes heshtjes së tij aktive, refuzoi t’i shërbente agjendave politike, duke u fokusuar te njeriu si qenie ekzistenciale.
Një fund tragjik, Një trashëgimi e pavdekshme
Polikron Lembesi vdiq në vitin 1913, i varfër dhe pothuajse i harruar. Për të mbuluar shpenzimet e varrimit të tij, pothuajse të gjitha pikturat e tij u shitën për shuma qesharake (2 dhe 5 dhrahmi për copë!). Ky përfundim tragjik vulos fatin e një artisti që nuk pranoi të bëhej tregtar i shpirtit të tij.
Sot, kur shohim veprat e tij, nuk shohim thjesht teknikën e shkëlqyer të “Shkollës së Mynihut”, por shohim forcën e një njeriu që e mbajti gjuhën dhe temperamentin e të parëve të tij si një mburojë ndaj degradimit kulturor. Ai mbetet piktori i dritës së Salaminës, i ashpërsisë së Tebës dhe i fisnikërisë së heshtur arbërore. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burimet:
Nirvana, P. (1913). “Polychronis Lembesis”. Botuar në revistën mujore filologjike dhe artistike “Pinakothiki” (Πινακοθήκη), Viti IG’, prill 1913, numri 146. (Drejtor: D. I. Kalogeropoulos). Ky mbetet burimi parësor për dëshminë e jetës dhe fundit tragjik të piktori.
- Zias, N. Shënime kritike mbi “Idiosinkrazinë Arbërore” dhe mospajtimin e Lembesit me verbalizmin romantik të kohës.
- Arkiva e Muzeut Faltaits (Μουσείο Φαλτάϊτς). Dokumentacioni mbi koleksionet e botimeve të rralla dhe dokumenteve historike që ndriçojnë mjedisin social-politik ku operoi artisti.
- Miller, W. (Përkth. Lambros, S. P.). “Historia e Frankokratisë” (Ιστορία της Φραγκοκρατίας), Vëllimi B’. Botimet Pelekanos. Përdorur për kontekstualizimin e rolit të klerit dhe marrëdhënieve pushtet-popullatë në zonat arbërore.
- Regjistrat Biografikë të “Shkollës së Mynihut”. Të dhëna mbi periudhën e studimeve të Lembesit dhe veprave të tij të hershme si “Kounelia” (Lepujt).
- Dokumente Epistolare dhe dëshmi gojore. Rrëfimi mbi takimin e nënës së Lembesit me Dhimitër Vullgarin (Xhumbé) dhe dialogun në gjuhën arbërore, i ruajtur si dëshmi e solidaritetit etnik brenda elitës politike.
Veprat Kryesore të Referuara (Katalogu i Analizës)
- Jetimja (Το ορφανό)
- Fëmijët që vjedhin mollë (Παιδιά που κλέβουν μήλα, 1884)
- Fshatarja mbi gomar (Χωρική σε γαϊδουράκι, 1888)
