Arvanitasi që vdiq duke studiuar
Petro Furiqi – Petros Fourikis (1878–1936) është dijetari që lidhi historinë e shqiptarëve dhe grekëve përmes gjuhës dhe trimërisë.
Emri i Fourikis qëndron si një urë lidhëse midis dy botëve që ndajnë më shumë se thjesht fqinjësinë: botës greke dhe asaj arbërore. Lindur në Salaminë, në një vatër ku arbërishtja ishte gjuha e nënës dhe e shpirtit, Fourikis nuk qe thjesht një historian apo gjuhëtar, por një “mbrojtës i lartë i njeriut”, siç e përshkruanin bashkëkohësit e tij.
Shkencëtari me “Gjuhë nënshkruese” Arbërishten
Dokumentet arkivore na dëshmojnë për një figurë që shkriu jetën mes Arkivit Folklorik të Akademisë së Athinës dhe kërkimit në terren. Fourikis ishte i bindur se pa studimin sistematik të elementit arbëror, historia e Greqisë moderne do të mbetej e mangët. Ai ishte studiuesi më i kualifikuar për këtë mision, pikërisht sepse zotëronte arbërishten si gjuhë amtare, çka i lejoi të zbërthente enigma toponimike që për studiuesit e tjerë ishin “hieoglife” të pakuptueshme.
Enigma e emrit “Suli”: Nga vjen dhe çfarë përfaqëson?
Një nga kontributet më brilante të Fourikis në fushën e toponimisë është shpjegimi shkencor i emrit Suli. Ndërsa legjendat shpesh mjegullojnë origjinën, Fourikis, me mprehtësinë e gjuhëtarit, e ktheu vështrimin nga rrënjët e gjuhës shqipe.
Sipas tezës së tij akademike, emri “Suli” nuk është një rastësi asfalte, por rrjedh nga fjala arbërishte/shqipe “shuli” (ose shul). Në kuptimin e parë, kjo fjalë i referohet një trau apo trungu druri, por në kuptimin gjeomorfologjik – ashtu siç përdoret shpesh në toponiminë shqiptare – ai emërton një kreshtë mali, një majë të mprehtë ose një vend të lartë e të ngritur që shërben si një “kyç” natyror.
Ky shpjegim nuk është vetëm gjuhësor, por edhe historik. Suli, si një kështjellë natyrore e trimërisë, ishte pikërisht ai “shul” që bllokonte rrugën e pushtuesit dhe qëndronte lart si një kreshtë e pathyeshme. Përmes këtij studimi, Fourikis vërtetoi se Suliotët nuk ishin vetëm mbajtës të një emri, por ishin vetë personifikimi i asaj gjeografie të ashpër shqiptare që ata e pagëzuan.
Trimëria shqiptare: Gjurmët në historinë e dy popujve
Fourikis nuk u mjaftua me studimin e pluhurit të arkivave. Në vitin 1912, ai doli vullnetar në Luftërat Ballkanike, duke treguar me vepra atë që e quante “patriotizëm të kulluar”. Ai e shihte trimërinë e shqiptarëve (arbërorëve) jo si një element ndarës, por si forcën vitale që mbrojti lirinë e Greqisë dhe ruajti identitetin e vet unik.
Në studimet e tij mbi Arvanitët e Salaminës, Atikës dhe Moresë, ai dokumentoi një popullsi që, ndonëse e integruar plotësisht në shtetin grek, ruajti me fanatizëm zakonet, këngët e trimërisë dhe moralin e lartë. Ai shkroi për “Besën” (siç titullohet edhe revista ku u botua nekrologjia e tij) si një kod etik që la gjurmë të thella në karakterin e përbashkët të të dy popujve.
Trashëgimia: Një “Kujtesë e përjetshme”
Vdekja e tij në vitin 1936 la një boshllëk të madh. Ai vdiq nga mbingarkesa në punë, duke u përpjekur të organizonte Arkivin Folklorik, një akt vetëmohimi që pasqyronte karakterin e tij “të çeliktë”.
Petros Fourikis na la si trashëgimi bindjen se të vërtetat historike nuk duhen tjetërsuar për interesa politike. Ai na mësoi se emri i Sulit, trimëria e Marko Boçarit dhe gjuha arbëreshe janë pasuri të përbashkëta që nderojnë rrënjët shqiptare dhe lartësojnë historinë greke. Siç shkruante nxënësi i tij, ai ishte “përkrahësi i njeriut”, dijetari që nuk u tundua nga kompromiset, por qëndroi besnik ndaj së vërtetës akademike dhe gjakut të tij arbëror.
Petros Fourikis: Mes sakrificës personale dhe zbërthimit të kodit “Arbëna”
Pjesa e II – Shpirti i paepur i Salaminës dhe rrugëtimi shkencor drejt zanafillës së emrit Arvanit.
Dokumentet zbulojnë një njeri të skalitur nga dhimbja, varfëria dhe një ndjenjë e lartë detyre që shkonte përtej librave. Fourikis nuk ishte thjesht një vëzhgues i ftohtë; ai ishte produkt i një mjedisi të ashpër arbëror që i dha formë karakterit të tij “hekurt”.
Një fëmijëri e shënuar: Shenja që nuk u fshi kurrë
Lindur në një familje detarësh të varfër në Salaminë, jeta e Petros nuk nisi me premtime të mëdha. Dokumentet biografike dëshmojnë për një varg fatkeqësish: babai i tij humbi njërin sy në det, ndërsa vetë Petros, për shkak të një gabimi mjekësor në moshën katërvjeçare, mbeti me një vragë të thellë në fytyrë. Kjo shenjë fizike u bë simboli i një njeriu që “betejat” i kishte në gjak. Megjithatë, varfëria nuk e ndali; në moshën 20-vjeçare, ai ishte tashmë lideri i shoqatës “Shën Lavrenti”, duke luftuar analfabetizmin në ishullin e tij përmes shkollave të natës dhe bibliotekave.
Vullnetari i vitit 1912: Besa përballë dhimbjes amtare
Një nga pikat më prekëse të arkivit është letra e nënës së tij, Semiramis, dërguar në shtator të vitit 1912. Ndërsa Petro kërkonte të shkonte vullnetar në Luftën e Parë Ballkanike, e ëma i lutej: “Unë jam e sëmurë… ti na lë dy pleqve dhe ikën… mos shko në male e në dëborë nëse do të vdesësh.” Pavarësisht kësaj thirrjeje njerëzore, Fourikis zgjodhi frontin. Ky akt nuk ishte vetëm patriotizëm grek, por një dëshmi e “trimërisë arbërore” që ai e studionte. Ai besonte se liria ishte parakusht për shkencën.
“Póthen to ethnikón Arvanítis”: Zbulimi i rrënjëve “Arbëna”
Kontributi i tij më i rëndësishëm akademik, i pasqyruar në studimet e viteve 1931-1932, është kërkimi mbi origjinën e emrit Arvanit. Fourikis hodhi dritë mbi kalimin toponimik nga “Arbëna” (Arvana) në një emër etnik.
Sipas Fourikis:
- Arbëna (Arvana): Ishte fillimisht një kompleks malor që shtrihej në jug të linjës Durrës-Dibër.
- Transformimi: Ai shpjegon se si ky emër lokal, i përdorur nga historianët bizantinë, u shtri gradualisht mbi të gjithë popullsinë që fliste të njëjtën gjuhë, duke u shndërruar në termin kombëtar “Arvanit” për grekët dhe “Albanian” për të huajt.
Përmes kësaj analize, Fourikis vendosi një standard të ri shkencor: ai vërtetoi se identiteti arbëror nuk ishte një “rastësi” mesjetare, por një vijimësi gjeografike dhe gjuhësore që lidhte thellësitë e Ilirisë me zemrën e Moresë dhe Atikës.
Trashëgimia e fshehur: Dokumentet që presin dritën
Arkivi i Fourikis, siç shihet në listat e tij bibliografike, përmban thesare që ende kërkojnë vëmendje:
- Gramatika e Gjuhës Shqipe: Një punim voluminoz që tregon përkushtimin e tij ndaj strukturës linguistike.
- Fjalori Greko-Shqiptar: Një përpjekje titanike për të dokumentuar bashkëjetesën leksikore.
- Mitet dhe këngët arbërore: Mbledhja e folklorit të Salaminës dhe Megarës, që ruanin gjallë shpirtin e të parëve.
Fundi i një gjigandi të heshtur
Petros Fourikis vdiq në vitin 1936, jo në fushëbetejë, por mbi tavolinën e punës në Arkivin Folklorik. Një goditje në tru, e shkaktuar nga mbingarkesa ekstreme, e ndali kërkimin e tij në moshën 58-vjeçare. Ai la pas një zbrazëti që, siç shkruante nxënësi i tij Mesogeitis, nuk ishte vetëm një humbje për shkencën, por për vetë etikën njerëzore.
Ai mbetet “shuli” (shtylla) e vërtetë e historisë arvanite—një njeri që nuk kërkoi lavdi, por të vërtetën e fshehur në emrat e maleve dhe në shpirtin e një populli që trimërinë e kishte mbijetesë.
“Për miqtë e tij, ai do të mbetet i paharrueshëm… sepse ndërthurte një ekuilibër të rrallë midis fisnikërisë së shpirtit dhe drejtësisë së palëkundur të karakterit.” — Mpesa, 1936.
Shkrimet e Fourikis mbeten referencë kryesore për të kuptuar se si gjuha shqipe ka shërbyer si “fosile e gjallë” në rindërtimin e historisë mesjetare të Ballkanit. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
