“Antiquarian Researches in Illyricum” (1883-1885), Sir Arthur Evans
Historia, siç thonë, shpesh shkruhet nga fitimtarët. Për shekuj me radhë, imazhi i ilirëve në historiografinë evropiane u diktua nga kronikat e Romës antike—një portretizim që i skiconte ata si “piratë” të rrezikshëm apo “barbarë” të paepur që pengonin ekspansionin e “qytetërimit” latin. Megjithatë, kërkimet monumentale të arkeologut të famshëm britanik, Sir Arthur Evans, i njohur botërisht për zbulimin e qytetërimit Minoan, hedhin dritë mbi një realitet krejt tjetër. Përmes veprës së tij “Antiquarian Researches in Illyricum”, Evans dokumenton një qytetërim të sofistikuar, me ekonomi monetare të zhvilluar dhe, mbi të gjitha, me një lidhje gjaku dhe mbretërore të pazgjidhshme me Epirin.
Një gjak, një dinasti: Lidhja eakide
Një nga pikat më magjepsëse të studimit të Evans është dokumentimi i “lidhjeve intime” mes familjeve mbretërore të Ilirisë së Jugut dhe Epirit. Arkeologu ndalet gjatë në qytetin antik të Risiniumit (Risani i sotëm), ku muret e qytetit referoheshin në traditën lokale si “Eacia Moenia” (Muret Eakide).
Kjo terminologji nuk ishte rastësore. Evans shpjegon se princërit epirotë, duke pretenduar pasardhjen nga Akili, biri i Eakut (Aeacus), kishin krijuar aleanca të forta martesore me mbretërit ilirë. Rasti më emblematik është ai i mbretit taulant, Glaukut, bashkëshortja e të cilit, Beroea, i përkiste pikërisht racës fisnike epirote të Eakidëve. Ky nuk ishte thjesht një akt diplomatik, por një bashkim organik i dy fiseve që ndanin të njëjtin vizion politik dhe kulturor, duke sfiduar narrativën e ndarjes artificiale mes tyre. Madje, kulti i Medaurusit, “Lari” publik i Risiniumit, dëshmon për një trashëgimi shpirtërore që i tejkalonte kufijtë fisnorë.
Republikat e monedhës: Pavarësia ekonomike Ilire
Evans hedh poshtë tezën e një shoqërie primitive duke analizuar sistemin monetar. Edhe pas rënies së Mbretërisë Ilire nën goditjen e Romës, qytetet si Shkodra (Scodra) dhe Lezha (Lissos) nuk u shuan. Përkundrazi, ato funksionuan si Republika autonome, duke prerë monedhat e tyre prej bronzi.
Gjetjet masive të monedhave të mbretit Ballaios dhe pasardhësve të tij në Risinium dëshmojnë për një “fertilitet të jashtëzakonshëm” tregtar. Evans vëren se këto monedha arrijnë një nivel të lartë artistik, shpesh të shoqëruara me mbishkrime greke, (gjuha tregtare e Mesdheut) çka tregon se ilirët ishin pjesë integrale e rrjedhave civilizuese të Mesdheut. Tregtia ilire shtrihej deri në Sicili, ku janë gjetur monedha të mbretit Gent, duke vërtetuar se dominimi i tyre detar nuk ishte thjesht “pirateri”, por një aktivitet i mirëfilltë tregtar e merkantil.
Mbreti Gent: Shkencëtari pas “barbarit”
Një nga rehabilitimet më të rëndësishme historike që Evans i bën figurës ilire është ai i Mbretit Gent. Historianët romakë si Polibi dhe Livi, të prirur për të justifikuar agresionin e tyre, e përshkruan Gentin si një “barbar të dehur”.
Megjithatë, Evans sjell në vëmendje një fakt që shpesh harrohet: kontributin e Gentit në mjekësinë antike. Ishte pikërisht ky mbret ilir ai që zbuloi vlerat shëruese të bimës Gentiana Lutea. Emri i kësaj luleje, që përdoret edhe sot në farmakologjinë moderne, është një monument i gjallë i intelektit të një mbreti që Roma u përpoq ta fshinte nga kujtesa si “të pacivilizuar”. Një “barbar” nuk do të kishte as qetësinë e as dijen për të kontribuar në shkencat natyrore.
Kodi moral: Devotshmëri dhe mikpritje
Në mbyllje të analizës së tij, Evans citon shkrimtarin antik Skimni (Scymnos), i cili jep ndoshta përshkrimin më objektiv për karakterin e ilirëve të bregdetit. Larg klisheve të luftëtarëve gjakatarë, Skimni i përshkruan ata si:
“Shumë të devotshëm, të drejtë dhe mikpritës; njerëz që respektojnë thellësisht lidhjet e jetës sociale.”
Kjo dëshmi antike, e ri zbuluar nga Evans, plotëson portretin e një populli që kishte institucione, një ekonomi të strukturuar dhe një kod moral të lartë. Trashëgimia iliro-epirote, sipas këtij vështrimi arkeologjik, nuk është një histori e humbur në harresë, por një histori qytetërimi që qëndroi me dinjitet përballë njërës prej makinave më të mëdha ushtarake të kohës.
Sipas “Antiquarian Researches in Illyricum” (1883-1885), Sir Arthur Evans
Ky shkrim bazohet në vëllimin e dytë të studimeve të Sir Arthur Evans, i cili mbetet një pikë referimi për historinë e Ballkanit Perëndimor, duke na kujtuar se rrënjët tona janë shumë më të thella dhe më të qytetëruara seç na është thënë shpesh.
