Parathënie mbi rëndësinë e artikullit
Artikulli “Eternally Illyrian: How Albanians resisted Rome and outlasted a Slavic onslaught” i Razib Khan paraqet një kontribut të rëndësishëm në debatin shkencor mbi origjinën e shqiptarëve dhe vazhdimësinë e tyre historike në Ballkanin Perëndimor. Duke u mbështetur në të dhëna të ADN-së së lashtë (paleogjenomikë), ai trajton një çështje që prej dekadash ka qenë objekt diskutimi në gjuhësi, histori dhe arkeologji: lidhjen midis shqiptarëve modernë dhe ilirëve të lashtë.
Rëndësia e këtij artikulli qëndron në faktin se ai sjell prova gjenetike të reja, të cilat mbështesin tezën e një vazhdimësie të thellë demografike në rajon që nga Epoka e Bronzit. Këto të dhëna kontribuojnë në qartësimin e debatit mbi autoktoninë e shqiptarëve dhe hedhin dritë mbi marrëdhënien e tyre me popullsitë indo-evropiane të stepës pontike. Për lexuesin shqiptar, ky tekst përfaqëson jo vetëm një analizë shkencore, por edhe një moment reflektimi mbi identitetin historik në dritën e zbulimeve moderne të gjenomikës.
Sot, punimi në fokus është “Ancient DNA reveals the origins of the Albanians”, nga laboratori i Alexandros Heraclides në School of Sciences, European University Cyprus, në Nikozia. Ai u publikua si preprint në bioRxiv më 7 qershor 2023. Autori i parë është Leonidas-Romanos Davranoglou.
Trashëgimtarët e Ilirisë
Në vitin 271 pas Krishtit, Perandoria Romake përbëhej nga tre entitete politike. Në perëndim, provincat e vjetra të Galisë dhe Britanisë qeveriseshin si “Perandoria Galike”, e krijuar nga uzurpatori Postumus pasi i shkëputi nga forcat e perandorit Gallienus. Në lindje, mbretëresha Zenobia e Palmiras drejtonte Egjiptin, Palestinën, Sirinë dhe zemrën e Anadollit si Perandoria Palmirene. Ndërsa Perandoria Romake “zyrtare” — Iberia, Italia, Ballkani dhe Anadolli perëndimor, si dhe Afrika e Veriut në perëndim të Egjiptit — mbetej shteti më i madh në Euroazinë perëndimore, Mesdheu dukej në prag shpërbërjeje.
Megjithatë, ajo që njihet si “Kriza e Shekullit të Tretë” u tejkalua përkohësisht falë një serie sundimtarësh të fortë, të dalë nga radhët e oficerëve ushtarakë, të cilët e mbajtën perandorinë të bashkuar me forcën e vullnetit.
Shpëtimtarët e Romanitas-it nuk vinin nga aristokracia e vjetër romake; shumica dërrmuese e tyre vinin nga provinca romake e Ilirisë — afërsisht territori i sotëm i Sllovenisë, Bosnje-Hercegovinës, Serbisë, Maqedonisë, Kosovës dhe Shqipërisë. Kjo zonë kufitare, në një pozicion strategjik midis perëndimit latinofolës dhe lindjes greko-egjiptiano-siriane, dha pjesën më të madhe të sundimtarëve romakë midis viteve 268 dhe 578 pas Krishtit.
Grekët e lashtë i quanin fiset vendase “ilirë”, prej nga rrjedh edhe emri i provincës. Ilirët mbeten kulturorisht dhe gjuhësisht enigmatikë. Toponimet dhe emrat vetjakë sugjerojnë se Iliria para-romake banohej nga një popull indo-evropian, gjuhët e të cilit kishin lidhje shumë të largëta me latinishten ose greqishten.
Alpet Shqiptare dhe misteri gjuhësor
Gjuhët ilire ka gjasa të kenë qenë pararendëse të shqipes, e cila ka rreth gjysmën e leksikut të huazuar nga greqishtja dhe latinishtja, por me një strukturë që nuk i ngjan asnjërës prej tyre.
Një boshllëk prej rreth një mijë vitesh në burimet historike e ndërlikon më tej çështjen: gjuhët ilire zhduken nga dokumentimi gjatë periudhës romake, ndërsa shqipja përmendet për herë të parë vetëm në vitin 1284, dhe dokumenti më i vjetër i shkruar në shqip daton në vitin 1462.
Disa studiues kanë argumentuar se shqipja nuk është autoktone në Ballkanin Perëndimor, por rrjedh nga trakët (bullgarët e lashtë) që migruan gjatë periudhës romake dhe pasromake. Nëse kjo do të ishte e vërtetë, do të minonte idenë e autoktonisë shqiptare në rajon.
As gjuhësia, as historia, as arkeologjia nuk kanë arritur ta zgjidhin përfundimisht këtë çështje. Por studimi i vitit 2023 sjell paleogjenomikën në qendër të debatit, duke analizuar një dataset të gjerë shumë-mijëvjeçar dhe duke arritur në përfundimin se shqiptarët dhe paraardhësit e tyre ilirë kanë rrënjë të thella në rajon që nga Epoka e Bronzit të Hershëm, të lidhura me popullsitë me prejardhje nga kultura Yamnaya e stepës pontike.
ADN-ja e lashtë dhe vazhdimësia ballkanike
Analizat tregojnë se rreth vitit 2500 p.e.s., në Ballkanin Perëndimor mbërritën barinj nga stepa pontike, të lidhur drejtpërdrejt me kulturën Yamnaya. Para kësaj periudhe, rajoni banohej nga bujq me prejardhje nga fermerët anatolianë, të cilët kishin nisur zgjerimin drejt Ballkanit rreth 9,000 vjet më parë.
Një pjesë e konsiderueshme e mostrave pas vitit 2500 p.e.s. mbartnin haplogrupin Y-kromozomal R1b-Z2103, tipik për Yamnaya. Kjo i dallon nga degëzime të tjera indo-evropiane si Corded Ware (R1a) apo Bell Beaker (R1b-L21).
Rezultatet sugjerojnë se Ballkani Perëndimor nuk u ndikua kryesisht nga kulturat e ndërmjetme si Corded Ware, por drejtpërdrejt nga popullsitë Yamnaya. Kjo përforcon idenë e një vazhdimësie të thellë gjenetike në rajon.
Ky përfundim parapriu edhe një studim tjetër të kohëve të fundit mbi divergjencën e hershme midis gjuhëve indo-evropiane të Mesdheut Lindor dhe Perëndimor, ku grekët dhe armenët, ashtu si shqiptarët, rezultojnë se rrjedhin drejtpërdrejt nga degëzimi Yamnaya, dhe jo përmes ndërmjetësimit të kulturës Corded Ware.
Në thelb, studimi i ADN-së së lashtë forcon tezën se shqiptarët përfaqësojnë një vazhdimësi demografike në Ballkanin Perëndimor që nga Epoka e Bronzit, duke e lidhur identitetin e tyre me një shtresë të thellë historike që i paraprin pushtimeve romake dhe valëve sllave.
—————
Artikulli është një ripublikim. Autori Razib Khan, gjenetist, politolog dhe studiues historie, është një shkrimtar dhe bloger konservator ateist bengalo-amerikan, i cili mbulon gjenetikën e popullsisë dhe gjenomikën e konsumit. Ai ka shkruar për një sërë botimesh të rrymës kryesore (mainstream) dhe të djathtës, përfshirë, për një kohë të shkurtër, edhe The New York Times.
