Nga një vështrim akademik mbi ndërtimin e identitetit kombëtar dhe narrativat pedagogjike të shekullit XIX.
Procesi i ndërtimit të shtet-kombeve në Ballkan gjatë shekullit të XIX u shoqërua në mënyrë të pashmangshme nga rishkrimi i historisë dhe përcaktimi i kufijve ideologjikë midis “Vetes” dhe “Tjetrit”. Në këtë kuadër, rasti i pasqyrimit të shqiptarëve në tekstet shkollore greke të periudhës 1834-1914 paraqet një fenomen kompleks dhe tejet interesant: ndryshe nga sllavët apo turqit, shqiptarët shpesh u integruan brenda narrativës kombëtare greke përmes miteve të përbashkëta të origjinës.
Pellazgët si urë lidhëse: Shqiptarët si “vëllezër gjaku”
Sipas dokumenteve të shqyrtuara (si tekstet e A.D. Kappota, 1864 dhe E. Fragkista, 1892), historiografia shkollore greke e kohës nuk i trajtonte shqiptarët si një element të huaj apo armiqësor. Përkundrazi, mbizotëronte teza se shqiptarët janë pasardhës të drejtpërdrejtë të Pellazgëve ose Ilirëve të vjetër, duke i konsideruar ata si “kushërinj” të grekëve antikë.
Në tekstin e vitit 1864, thuhet shprehimisht: “Shqiptarët janë pasardhës të drejtpërdrejtë të Pellazgëve… ata janë Grekë dhe kanë qenë gjithmonë bashkë me ne në mbrojtje të lirisë”. Ky interpretim shërbente për të neutralizuar çdo konflikt të mundshëm etnik brenda kufijve të shtetit të ri grek, duke e paraqitur praninë e shqiptarofonëve si një element organik të helenizmit.
(Duhet qartësuar se studiuesit grekë i gjejnë rrënjët e civilizimit të tyre tek pellazgët që i gjetën këtu, pas levizjeve indo-europiane. Prandaj edhe pellasgjisten ndoshta dhe ilirishten dhe bijen e saj shqipen, shume studiues i konsiderojne gjuhe proto (para)-indo-europiane, kujtojmë këtu Zacharia Mayanin, Robert D’Angelyn, Aristidh Kolën, Mathieu Arefin etj.)
Dikotomia e “Tjetrit”: Përballja “miq – armiq”
Tekstet shkollore të periudhës bëjnë një dallim të qartë emocional dhe ideologjik. Ndërsa Turqit dhe Bullgarët portretizohen me ngjyra negative si rivalë ekzistencialë, shqiptarët (dhe vllehët) trajtohen me një qasje “përfshirëse”.
Në dokumentin që analizon “natyrën” e popujve ballkanikë, theksohet se përcaktimi i “neve” (grekëve) bëhet shpesh në kontrast me “tjetrin”. Megjithatë, për shqiptarët thuhet se: “Konsiderohen si racë që i përket kombit grek, për sa kohë që e kanë prejardhjen nga ilirët e lashtë”. Kjo narrativë ndihmoi në integrimin e popullatave shqiptarofone (arvanitasve) pa krijuar trauma identitare në procesin e arsimimit shtetëror.
Arsimi dhe gjuha: Nga shkollat fillore te universitetet
Interesi për elementin shqiptar nuk ishte vetëm mitologjik, por edhe akademik. Dokumentet tregojnë se në planet reformuese të viteve 1911 dhe më vonë në 1924-1925 (reforma e Glinos), u hodhën hapat për studimin sistematik të gjuhës shqipe.
- Katedra e Shqipes (1911): Sipas shënimeve historike, projektligji i vitit 1911 parashikonte krijimin e një katedre për gjuhën shqipe, si pjesë e përpjekjeve diplomatike dhe arsimore të qeverive liberale.
- Universiteti i Selanikut (1924): Me themelimin e këtij universiteti, u propozuan degë që mbulonin gjuhët dhe letërsitë ballkanike, ku përfshihej edhe shqipja, me qëllim krijimin e një elite intelektuale që njihte thellësisht realitetin rajonal.
Procesi i helenizimit përmes bashkëjetesës
Një aspekt kyç i artikulluar në tekstet e shekullit XIX është roli i fesë kristiane dhe bashkëjetesës afatgjatë. Teksti i vitit 1892 shpjegon se kolonitë shqiptare në Atikë, Beoti dhe ishuj (Hidra, Speca) u “helenizuan” gradualisht jo me dhunë, por përmes fesë së përbashkët dhe ndjenjës së origjinës së njëjtë. Ky “shkrirje” (assimilation) shihej si një proces natyror ku “trimëria shqiptare” nderonte kombin grek.
Analiza e këtyre dokumenteve na lejon të kuptojmë se shkolla greke e shekullit XIX nuk e shihte shqiptarin si një “tjetër” absolut. Përmes mitit pellazgjik, historiografia greke krijoi një hapësirë ku shqiptarët mund të ishin njëkohësisht ruajtës të identitetit të tyre gjuhësor, por edhe pjesëmarrës aktivë në projektin kombëtar grek. Ky model integrimi, megjithëse i bazuar në konstrukte ideologjike të kohës, mbetet një dëshmi e rëndësishme e dinamikave ndëretnike në Ballkanin e transformimeve të mëdha. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Ky artikull bazohet në kërkimet e Christina Koulouri mbi “Historinë dhe Gjeografinë në shkollat greke (1834-1914)” dhe dokumente arkivore të Ministrisë së Arsimit Grek.
