Një pikpyetje mbi historikun e shtetit modern Grek
Arthur Schopenhauer ka thënë se e vërteta kalon nëpër tre stade: fillimisht ajo tallet, më pas kundërshtohet ashpër dhe në fund pranohet si e vetëkuptueshme. Sot, historiografia mbi Ballkanin po hyn në stadin e tretë lidhur me një prej sekreteve më mirë të ruajtura të shekullit të XIX: faktin se shteti modern grek nuk u ngrit mbi rrënojat gjenetike të Perikliut, por mbi shpatullat dhe gjakun e shqiptarëve (Arvanitasve dhe Suliotëve).
Paradoksi i emrit: “Greqia” si një dhuratë nga Iliria
Një pyetje që mbetet shpesh pa përgjigje në qarqet akademike helene është: Përse në asnjë monedhë apo mbishkrim të antikitetit nuk gjendet shprehimisht fjala “Greqi” si një entitet unik shtetëror? Rasti i emërtimit të këtij populli është veçanërisht interesant dhe i trajtuar gjerësisht nga filologjia klasike.
Sipas studiuesit G. Bonfante, në punimin e tij “The Name of the Phoenicians” (1941), termi “Graeci” nuk ishte në realitet emri i një fisi grek. Ai ishte emri i një fisi epirot, ilir, të cilin romakët ua atribuan të gjithë grekëve. Bonfante citon disa autorë antikë (p.sh. Strabonin, Dionysius e Halicarnassus) që përmendin se Graeci ose Graii jetonin në Epirin verior, në zonat përreth Dodonës dhe Thesprotisë. Kështu, grekëve iu dha nga romakët emri i një fisi të vogël, i cili nuk kishte as edhe një lloj lidhjeje me ta — qoftë gjuhësore, qoftë politike — përveç afërsisë gjeografike. Kjo do të thotë se edhe vetë emrin e shtetit të tyre, Greqia e ka “dhuratë” nga Iliria. Në të njëjtin punim edhe vetë emrit të fenikasve, Bonfante ja gjen rrënjët në Iliri.
Miti përballë realitetit
John F. Kennedy dikur deklaroi: “Armiku më i madh i së vërtetës, shpesh, nuk është gënjeshtra… por miti, këmbëngulës, depërtues dhe joreal.” Ky mit i vazhdimësisë ka tentuar të fshijë dallimin rrënjësor midis asaj që ishte “Grek” (një identitet fetar-kulturor ortodoks nën Perandorinë Osmane) dhe asaj që ishte “Suliot” apo “Arvanitas” (një identitet etnik-luftarak pastërtisht shqiptar).
Suliotët: Shqiptarët e pathyeshëm të vitit 1807
Për ata që ende jetojnë nën iluzionin se Suliotët ishin diçka tjetër përveçse shqiptarë, mjafton t’i referohen këngës greke të vitit 1807, shkruar nga Ioannis Ksouris. Ksouris, i cili luftoi krah tyre, i identifikon ata qartësisht. Suliotët nuk ishin “grekë” në kuptimin modern; ata ishin një bashkësi luftarake shqipfolëse, kodi i të cilëve ishte Kanuni dhe nderi i tyre ishte Burrëria. Kënga thekson zemrën e hekurt të shqiptarëve që nuk zbrapset as para “shiut të plumbave”.
Dëshmitarët Perëndimorë: Kur Athina fliste shqip
Intelektualët dhe udhëtarët e shekullit të XIX, të cilët erdhën në Greqi me romantizmin e takimit me helenët e lashtë, u përballën me një realitet tronditës.
- George Finlay, historiani skocez, shkruante në 1861 se në Marathonë, Salaminë, Olimpi dhe pothuajse në gjithë Atikën nuk banojnë më grekë, por shqiptarë. Madje edhe në Athinë, fëmijët që luanin pranë Portës së Adrianit flisnin shqip.
- Ludwig Ross, arkeologu gjerman, u shpreh i zhgënjyer në vitin 1832: “Isha me të vërtetë në një tokë greke? Në të vërtetë jo… Hydra, Speces, Poros e Kranidhi ishin pushtuar prej shqiptarëve arvanitas.”
- Edmond About shënonte në 1855 se vetë Athina, kur u themelua, ishte veçse një fshat arvanitësh.
- Jakob Philipp Fallmerayer deklaroi se në venat e popullsisë së krishterë të Greqisë së asaj kohe nuk rridhte asnjë pikë gjak i pastër helen.
Statistikat e zhdukjes së heshtur
Studimi i hollësishëm i Dhimitri Lithoksou hedh dritë mbi regjistrimet e popullsisë së viteve 1879–1907. Sipas këtyre të dhënave, Greqia e asaj kohe numëronte mbi 410 fshatra pastërtisht arvanitase.
| Rajoni | Numri i Fshatrave (1907) | Popullsia Arvanitase |
| Prefektura e Athinës | 50 | 46,105 |
| Prefektura e Korinthit | 61 | 31,759 |
| Prefektura e Thivës | 48 | 30,898 |
| Prefektura e Megarës | 9 | 15,341 |
Shteti grek ka zbatuar një politikë të “zhdukjes” statistikore. Ndërsa numri real i arvanitasve në vitin 1879 llogaritej në mbi 176,000, shifrat zyrtare raportonin shifra shumë më të vogla, duke tentuar të fshinin gjuhën shqipe nga hapësira publike përmes helenizimit të dhunshëm.
Reagimi arbëresh dhe mohimi grek
Sot, pasardhësit e aristokracisë mesjetare, si Vincenzino Ducas Angeli Vaccaro, ngrihen kundër arrogancës së shtetit grek, i cili ende mohon ekzistencën e pakicave të tij gjuhësore. Përpjekjet e partive greke (si Nea Dhimokratia dhe PASOK) për të deklaruar se “nuk ekzistojnë fshatra me origjinë shqiptare” bien ndesh me faktin se Presidenti i parë i Greqisë, Georgios Kountouriotis, ishte një shqiptar nga Hydra, ashtu si heronjtë si Marko Boçari apo Bubulina.
Siç thoshte Aristoteli (dhe shpesh e citonte Prof. Kristo Frashëri): “Amicus Plato, sed magis amica veritas” (Mik kam Platonin, por më mikeshë kam të vërtetën). Greqia e sotme është një ndërtesë moderne e lyer me ngjyrat e antikitetit, por e ndërtuar mbi fondamentet e një populli që fliste shqip. Pranimi i këtij fakti është stadi i fundit i rrugëtimit drejt dinjitetit historik. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
- Bonfante, G. (1941). “The Name of the Phoenicians”, Classical Philology, Vol. 36, No. 1. The University of Chicago Press.
- Lithoksou, D. (2005). “Πληθυσμός και χωριά των Αρβανιτών 1879 – 1907”.
- Finlay, G. (1861). “History of the Greek Revolution”. Edinburgh & London.
- Fallmerayer, J. P. (1830-1836). “Geschichte der Halbinsel Morea während des Mittelalters”. Stuttgart.
- Ross, L. (1976). “Kujtime dhe shënime nga Greqia 1832 – 1833”. Athinë.
- About, E. (1855). “La Grèce contemporaine”. Paris.
- Cigos, A. (1991). “Tekste për arvanitasit”. Athinë.
- Nakraxas, G. (1992). “Ngjasimi i ngushtë etnik i grekëve të sotëm bullgarëve dhe turqve”. Selanik.
- Vaccaro, V. D. A. (2015). “Raport mbi diskriminimin e pakicës arvanitase në Greqi”.
