Trashëgimia e Nikollë Ketës (1741–1803) shërben si një urë lidhëse që dëshmon unitetin etnik të diasporës shqiptare në Mesdhe. Megjithatë, proceset politike të shekujve të fundit kanë krijuar një greminë identitare midis Arbëreshëve të Italisë dhe Arvanitëve të Heladës, duke i vendosur ata përballë dy fateve të ndryshme: ruajtjes stoike dhe asimilimit sistematik.
Nikollë Keta (Nicola Chetta), rektori i Seminarit Italo-Albanian në Palermo dhe autori i sonetit të parë në gjuhën shqipe (1777), nuk ishte thjesht një klerik. Ai ishte një etnograf dhe historian vizionar, studimet e të cilit mbi botën shqiptare në Itali, Shqipëri dhe Kosovë, synonin të dokumentonin lashtësinë dhe shtrirjen e një kombi që përndryshe po fragmantohej nën trysninë e kohës.
Një Rrenjë e Përbashkët: Nga Peucetët te “Stavrotosi”
Dokumentacioni arkeologjik dhe ikonografik ofron dëshmi tronditëse për vazhdimësinë ilire në të dy anët e detit. Një krahasim midis valles “Stavrotos” (Arvanitike) nga Salamina dhe gjetjeve arkeologjike të fisit ilir të Peucetëve në Italinë e Jugut (Magna Graecia), tregon një simetri lëvizjesh, veshjesh dhe simbolikash që i mbijetuan mijëvjeçarëve.
Keta, në studimet e tij, theksonte pikërisht këtë kontinuitet Pelasgo-Ilir. Për të, shqiptarët e Italisë dhe ata të Heladës nuk ishin thjesht refugjatë të mesjetës, por pasardhës të një substrati autokton ballkanik, i cili në Gadishullin Italik gjeti mbrojtje, ndërsa në Ballkan po transformohej.
Divergjenca Historike: Gjuha e Kastriotit kundrejt “Helenizimit”
Ndryshimi rrënjësor midis dy grupeve qëndron në trajektoren e tyre pas-mesjetare:
- Arbëreshët e Italisë: Nën udhëheqjen e figurave si Keta, ata arritën të institucionalizonin identitetin e tyre. Edhe pse të integruar në kulturën italiane dhe besnikë të ritit bizantin-hellen (siç dëshmohet në biografinë e Ketës), ata ruajtën “Gjuhën e Kastriotit” si një relikt të shenjtë. Për Arbëreshët, gjuha shqipe mbeti mjeti i komunikimit shpirtëror dhe intelektual.
- Arvanitët e Heladës: Dokumentet historike, si memuarët e Gjeneralit Spiromilio (1824), vërtetojnë se deri në shekullin XIX, Arvanitët ishin etnikisht dhe gjuhësisht të pastër. Spiromilio përshkruan se veshja dhe gjuha e luftëtarëve ishin “tërësisht shqiptare” dhe se ata nuk kuptonin “asnjë fjalë të gjuhës antike hellene”, pavarësisht besimit të tyre ortodoks.
“Stratioti” dhe axhenda e asimilimit
Lista e familjeve të famshme të “stratiotëve” në ushtrinë veneciane — si Bua, Mplesi, Klada, Ralli, Bozhiki — tregon një elitë ushtarake shqiptare që dominonte rajonin e Naupliut dhe më gjerë. Megjithatë, me ndërtimin e shtetit modern grek, lindi nevoja për një “njetrajtësi etnike”.
Përmes narratives politike-historike dhe axhendës aktive të asimilimit, Arvanitët u shtynë drejt braktisjes së gjuhës së tyre amtare në favor të një identiteti të ri kombëtar. Ndryshe nga Arbëreshët, të cilët jetuan në një mjedis që lejonte diversitetin kulturor, Arvanitët u përballën me një mekanizëm shtetëror që e shihte shqipen si një pengesë për unitetin e shtetit të ri hellen.
Mesazhi i Nikollë Ketës për sot
Vepra e Nikollë Ketës na kujton se historia nuk është vetëm ajo që shkruhet në tekstet zyrtare, por edhe ajo që ruhet në gjenetikën kulturore, në valle dhe në dorëshkrimet e vjetra. Ndërsa Arbëreshët sot festojnë gjuhën e tyre të mesjetës, Arvanitët mbeten dëshmitarë të një asimilimi të dhimbshëm, ku etnia u flijua në altarin e politikës moderne.
Studimet e Ketës mbeten një thirrje akademike për të rilexuar historinë e Ballkanit, duke pranuar se rrënjët tona janë shumë më të thella dhe më të ndërlidhura sesa kufijtë që vizatoi shekulli i XIX.
Burimet:
- Robert Elsie, “Albanian Literature: A Short History”.
- Arkivat e Muzeut të Naupliut (Fighting for Venice).
- Memuarët e Spiromilios, botimi “Vergina”.
- Studimet etnografike mbi fisin e Peucetëve dhe vallene “Stavrotos”.
- Revista “Mpesa”, botim i Lidhjes Arvanitike të Greqisë.
