Historiani amerikan Eugene N. Borza sfidon narrativat tradicionale mbi etnogjenezën maqedonase, duke e vendosur këtë popullsi në një udhëkryq unik mes botës helene dhe fiseve “barbare iliro-trake” të Ballkanit Verior.
Në debatet historiografike mbi antikitetin, pak çështje janë aq të ngarkuara me emocione dhe implikime politike sa identiteti i maqedonasve të lashtë. Në qendër të këtij diskutimi qëndron vepra e Eugene N. Borza, i konsideruar si një nga autoritetet më të rëndësishme botërore për Maqedoninë e hershme. Përmes studimit të tij “In the Shadow of Olympus” (Nën Hijen e Olimpit), Borza nuk kërkon thjesht të rreshtohet në një krah, por të ofrojë një analizë shteruese bazuar në mbetjet arkeologjike, gjuhësinë dhe dëshmitë e bashkëkohësve.
Dilema gjuhësore: Greqishtja si mjet, jo si origjinë
Një nga shtyllat kryesore ku mbështetet pretendimi për “grekësinë” e maqedonasve është përdorimi i gjuhës greke në mbishkrime dhe në oborrin mbretëror. Megjithatë, Borza ofron një perspektivë të nuancuar. Ai pranon se greqishtja standarde (dialekti Attic) ishte gjuha e diplomacisë dhe e administratës nga koha e mbretit Arkelau (fundi i shekullit V p.e.s.). Por, historiani ngre një pyetje thelbësore: A ishte kjo gjuha amëtare e popullsisë?
Borza argumenton se dëshmitë për një “gjuhë maqedonase” të veçantë ekzistojnë, veçanërisht në burimet që përshkruajnë fushatat e Aleksandrit të Madh, ku përmendet specifikisht një “e folur maqedonase” që nuk kuptohej nga grekët e zakonshëm. Sipas tij, studimet gjuhësore tregojnë se fjalët e pakta të mbijetuara maqedonase nuk ndjekin ndryshimet fonetike karakteristike të dialekteve greke. Përkundrazi, ato shfaqin afri me ilirishten dhe thrakishten.
Për të ilustruar këtë, Borza sjell shembullin e Thrakisë: mbretërit thrakë i shkruanin emrat e tyre dhe emrat e fiseve në greqisht, por askush nuk pretendon se thrakët ishin grekë. Përdorimi i greqishtes, sipas tij, ishte një mjet kulturor dhe politik i elitës, i ngjashëm me përdorimin e latinishtes në Europën mesjetare.
Arkeologjia e diferencës: Varret dhe kultet
Në rrafshin e kulturës materiale, Borza vë në dukje dallime të qarta mes Maqedonisë dhe qytet-shfeteve greke të jugut. Gërmimet në varrezat mbretërore të Verginës (Aegae) zbuluan një pasuri monumentale, por zakonet e varrimit ishin të ndryshme nga ato të helenëve.
“Format arkitekturore, dekorimet dhe objektet e gjetura në këto varre janë të ndryshme nga ato që gjenden në jugun grek,” shkruan Borza.
Ai thekson se maqedonasit kishin një vizion tjetër për jetën pas vdekjes. Më e rëndësishmja, deri në fund të shekullit IV p.e.s., në Maqedoni mungonin monumentet fetare publike, të cilat ishin shenja dalluese e çdo qyteti grek. Edhe pse maqedonasit mund të kenë adoptuar panteonin grek të perëndive (sidomos gjatë epokës së Filipit II), format e tyre të adhurimit mbetën “jo-helene” në thelb, duke reflektuar më shumë një strukturë shoqërore monarkike dhe fisnore sesa atë të një polisi grek.
“Barbari” nga veriu: Perceptimi i bashkëkohësve
Një argument tjetër i fuqishëm që Borza shtjellon është mënyra se si grekët e shihnin Maqedoninë. Historianët e mëdhenj si Herodoti dhe Thukididi i përshkruanin maqedonasit si të huaj që jetonin jashtë kufijve të botës helene.
Për më tepër, Borza analizon faktin që maqedonasit ishin rregullisht të përjashtuar nga Lojërat Olimpike, ku lejoheshin të merrnin pjesë vetëm helenët. Kur mbretërit maqedonas kërkonin të merrnin pjesë, ata duhej të “provonin” prejardhjen e tyre mitologjike nga Argosi (një pretendim që Borza e sheh si një konstrukt politik), por asnjëherë nuk u pranua se populli maqedonas në tërësi ishte grek.
Një identitet i vetëpërcaktuar
Në analizën e tij përfundimtare, Eugene Borza sugjeron se kërkimi për “gjakun” e pastër grek apo ballkanik është një përpjekje e gabuar, shpesh e nxitur nga nacionalizmat modernë ballkanikë. Ai argumenton se:
Maqedonasit ishin një popullsi e veçantë, e cila u formua në kufijtë veriorë të Greqisë, duke thithur ndikime të forta nga ilirët dhe thrakët.
Hellenizimi ishte një proces i lartë kulturor që preku elitën dhe mbretërit për qëllime legjitimiteti dhe prestigji, por nuk fshiu identitetin indigjen të popullatës.
Politika dhe Historia: Përpjekjet e mbretërve maqedonas për t’u shfaqur si helenë tregonin më shumë për dëshirën e tyre për të dominuar botën greke sesa për origjinën e tyre etnike.
Borza e mbyll diskutimin duke bërë thirrje që çështja e identitetit etnik të “lihet të pushojë”. Sipas tij, ajo që ka rëndësi nuk është nëse ata ishin “grekë të largët” apo “iliro-trakë”, por fakti që ata u shfaqën në histori si Maqedonas—një entitet unik që arriti të bashkonte elementet më të mira të dy botëve për të krijuar një nga perandoritë më të mëdha të njerëzimit. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
————-
Referuar:
In the Shadow of Olympus: The emergence of Macedon – Eugene N. Borza 1990
