Më 13 mars 1965, në një mëngjes të qetë pranvere në Florida të Shteteve të Bashkuara, u shua në moshën 83-vjeçare një nga figurat më të mëdha të historisë shqiptare, Fan Stilian Noli. Sot, më shumë se gjashtë dekada nga ajo ditë, kujtimi i tij mbetet i gjallë jo vetëm për veprën politike dhe kulturore që la pas, por edhe për mënyrën e qetë dhe simbolike me të cilën ai u nda nga jeta – mes një libri në dorë dhe dritës së një pranvere që sapo zgjohej.
Ditët e fundit të një jete të gjatë sakrificash
Në fillim të marsit të vitit 1965, gjendja shëndetësore e Nolit ishte rënduar ndjeshëm. Trupi i tij i lodhur nga një jetë e mbushur me përpjekje, sakrifica dhe përgjegjësi kombëtare po dorëzohej përballë dhembjeve që bëheshin gjithnjë e më të forta. Për herë të parë, pas një kalvari të gjatë vuajtjesh të përballuara me një stoicizëm të rrallë, ai pranoi të merrte qetësues. Nuk ishte një dorëzim i shpirtit, por thjesht kufiri i fundit i fuqisë njerëzore.
Pranë tij qëndronin vazhdimisht njerëzit më të afërt: Meri Xhons, e përkushtuar në përkujdesjen e saj të heshtur; një infermiere që kujdesej për nevojat e përditshme; dhe miku i tij i besuar, Rako Theodhori, dëshmitar i orëve të fundit të një jete të madhe.
Edhe pse i rraskapitur nga dhembjet, Noli përpiqej të mos i nënshtrohej plotësisht dobësisë së trupit. Ai shkëmbente ndonjë fjalë të rrallë, lexonte sa mundej dhe herë pas here përpiqej të shkruante. Mendja e tij dukej se nuk mund të ndahej nga libri dhe fjala e shkruar – nga ajo përpjekje e përhershme për të dialoguar me mendimin dhe me përjetësinë.
Lutja e fundit
Në komodinën pranë shtratit të tij u gjet një dorëshkrim i shkruar nga vetë Noli: një lutje e mbushur me solemnitetin e gjuhës biblike dhe me përfytyrimin e gjykimit të fundit.
“Kur ju, o mbret i gjithë qiejve, do të vini në tokë, me fuqi e lavdi, e tërë bota do të dridhet nga frika, lumenj zjarri do të rrjedhin përpara gjykatores së tmerrshme, librat atëherë do të hapen dhe mëkatet e fshehura do të zbulohen. Oh, shpëtomë nga zjarri i përjetshëm dhe i pashuar dhe vendosmë në të Djathtën tënde në Parajsë, o gjykatës i drejtë dhe i mëshirshëm!”
Ishte kjo një lutje për t’i lehtësuar vuajtjet e trupit që po shuhej? Një kërkesë për falje përpara misterit të madh të gjykimit? Apo ndoshta një mënyrë tjetër për të folur me përjetësinë, siç kishte bërë gjatë gjithë jetës përmes liturgjisë, poezisë dhe mendimit?
Edhe në këtë çast të fundit, Noli dukej sikur kërkonte jo vetëm mëshirë, por edhe atë privilegj të përhershëm që e kishte ndjekur gjatë gjithë jetës: dialogun me të shenjtën.
Goditja e fundit
Më 8 mars gjendja e tij mori një kthesë dramatike. Një goditje cerebrale e goditi rëndë dhe ai humbi të folurit. Për një ditë të tërë dukej sikur gjithçka po mbyllej në heshtje.
Por pas 24 orësh ndodhi diçka që të pranishmit e përjetuan si një mrekulli të vogël: Noli filloi sërish të komunikonte, edhe pse me shumë vështirësi. Ishte një rikthim i përkohshëm i dritës – një çast i fundit i jetës që sikur kërkonte të fitonte edhe pak kohë përpara se të dorëzohej përfundimisht.
Megjithatë, të gjithë e ndjenin se kjo ishte vetëm loja e fundit e jetës me vdekjen.
Mëngjesi i fundit
Dita e 13 marsit gdhiu e kthjellët. Dielli i butë pranveror sillte në ajër një ndjesi ringjalljeje. Në atë mëngjes të qetë, Noli ndjeu një dëshirë të papërmbajtshme: të dilte jashtë.
Me këmbëngulje kërkoi ta nxirrnin në kopsht. Edhe pse mjeku nuk e kishte këshilluar, Meri Xhons vendosi të respektonte dëshirën e tij.
E vendosën në kopsht, nën rrezet e vakëta të diellit dhe në puhizën e lehtë të pranverës së hershme. Në dorë mbante një libër.
Ishte një pamje që mbante brenda një qetësi të thellë: një plak i madh i kulturës shqiptare, një mendje e jashtëzakonshme që kishte bartur mbi vete dramën dhe shpresat e një kombi, tani i qetë nën dritën e natyrës.
Të tjerët e vështronin nga dritaret e shtëpisë, në heshtje.
Rreth orës 11 ndodhi gjithçka. Noli hapi gojën dy a tri herë sikur donte të thoshte diçka – ndoshta një fjalë të fundit që nuk arriti të marrë formë. Duart iu varën ngadalë dhe libri i ra nga dora mbi tokë.
Në frymën e mbrame, sytë i kishte të përqendruar te lulet dhe gjethet e sapoçelura të pranverës.
Dhe ashtu, mes dritës së diellit dhe gjelbërimit të jetës që po zgjohej, Fan Noli u shua.
Një jetë që përmblodhi një epokë
Fan Stilian Noli lindi më 6 janar 1882 në Ibrik Tepe pranë Edrenesë, me prejardhje nga Kolonja. Ai u bë një nga personalitetet që ndikuan fuqishëm në zhvillimet politike, kulturore dhe fetare të shqiptarëve në fillim të shekullit XX.
Ai është themeluesi i Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare dhe një nga përfaqësuesit më të rëndësishëm të çështjes kombëtare shqiptare në arenën ndërkombëtare.
Në politikë, Noli u bë një nga protagonistët e zhvillimeve dramatike të vitit 1924, kur pas përmbysjes së qeverisë së Iljaz Vrioni, ai shërbeu për një periudhë të shkurtër si kryeministër i Shqipërisë, duke synuar modernizimin dhe demokratizimin e vendit.
Por figura e tij shtrihet përtej politikës. Noli ishte një intelektual poliedrik: përkthyes i veprave të mëdha të letërsisë botërore, poet, dramaturg, historian dhe muzikolog. Në vitin 1935 ai u regjistrua në Konservatorin e Muzikës në New England në Boston, ku në vitin 1938 u diplomua me një studim mbi lidhjen mes Ludwig van Beethoven dhe French Revolution.
Ai ishte gjithashtu kleriku që i dha zë shqipes në liturgjinë ortodokse, duke mbajtur për herë të parë meshë në gjuhën shqipe në kishën e Bostonit.
Nga libri i jetës në librin e përjetësisë
Sot, pas më shumë se gjashtë dekadash, kujtimi i Nolit vazhdon të qëndrojë në ndërgjegjen kulturore të shqiptarëve si një nga mendjet më të ndritura të kombit.
Jeta e tij ishte një përzierje e rrallë e besimit, mendimit, poezisë dhe politikës – një jetë që përfshiu brenda saj dramën dhe idealet e një epoke.
Dhe ndoshta nuk ka simbol më të bukur për fundin e saj sesa ajo pamje e fundit: një libër që bie nga dora e një njeriu që kishte jetuar mes librave, ndërsa pranvera hapte petalet e saj për botën. Në atë çast të qetë, dukej sikur Fan Noli kishte kaluar nga libri i jetës në librin e përjetësisë.
