Firmëtari i Pavarësisë dhe intelektuali i shquar i kombit shqiptar
Më 19 shkurt 1879, në qytetin e Shkodër, lindi një nga figurat më të ndritura të historisë moderne shqiptare: Luigj Gurakuqi – patriot, mendimtar, arsimtar, politikan dhe firmëtar i Aktit të Pavarësisë. Personaliteti i tij përfaqëson një ndërthurje të rrallë të kulturës perëndimore me idealin kombëtar shqiptar, duke e shndërruar atë në një nga shtyllat themelore të shtetformimit dhe të arsimit kombëtar.
Gurakuqi studioi për mjekësi dhe biologji në Università degli Studi di Napoli Federico II (1901–1906), por interesat e tij u shtrinë më gjerë, drejt historisë, gjuhësisë dhe letërsisë. Formimi i tij në një nga qendrat më të rëndësishme akademike të Italisë i dha një horizont të gjerë kulturor dhe metodologjik, të cilin ai e vuri në shërbim të çështjes shqiptare.
Në vitin 1906 botoi veprat “Vargënimi n’gjuhë shqype” dhe “Abetar i vogël shqyp”, të cilat shënojnë përpjekjet e para serioze për kodifikimin e metrikës shqiptare dhe për përhapjen sistematike të mësimit të gjuhës shqipe. Me këto botime, Gurakuqi kontribuoi në standardizimin e shkrimit dhe në formimin e një kulture letrare kombëtare, në një kohë kur gjuha shqipe përballej me ndalime dhe fragmentime alfabetike.
Roli i tij në Kongresi i Manastirit (1908), ku shërbeu si nënkryetar, ishte përcaktues. Në këtë moment historik për kombin shqiptar, Gurakuqi u rreshtua ndër mbështetësit e një alfabeti të unifikuar me bazë latine, duke kuptuar se njësimi i shkrimit ishte themeli i ndërtimit të një identiteti kulturor dhe politik të përbashkët.
Vendimet e atij kongresi i dhanë shqiptarëve një instrument të fuqishëm kombëtar: një alfabet të përbashkët që do të shërbente si mjet bashkimi dhe emancipimi.
Në vitin 1909, Gurakuqi mori drejtimin e Shkolla Normale e Elbasanit, institucioni i parë i lartë pedagogjik në Shqipëri, i cili do të formonte brezat e parë të mësuesve shqiptarë. Ai e konceptonte arsimin si themelin e qytetërimit dhe të shtetit modern.
Pas shpalljes së Pavarësisë në Vlorë më 28 nëntor 1912, ku ishte ndër firmëtarët e aktit historik, Gurakuqi u emërua Ministër i Arsimit në qeverinë e Ismail Qemali. Në këtë detyrë ai hodhi bazat e sistemit arsimor kombëtar dhe vendosi arsimin fillor të detyrueshëm për djem dhe vajza – një hap progresiv dhe vizionar për kohën.
Në vitet 1911–1912, Gurakuqi ishte aktiv në kryengritjet për pavarësi, duke kontribuar si organizator dhe ideolog i lëvizjes kombëtare. Më pas, në Konferenca e Paqes në Paris (1919), ai mori pjesë në përpjekjet diplomatike për mbrojtjen e tërësisë territoriale të Shqipërisë, në një moment kur ekzistenca e shtetit të ri ishte ende e brishtë dhe e kërcënuar nga interesat e fuqive të mëdha dhe fqinjëve ballkanikë.
Gjatë viteve 1921–1924, Gurakuqi shërbeu si deputet i Shkodrës në parlamentin shqiptar, duke u shquar për integritetin, kulturën parlamentare dhe vizionin demokratik. Në qeverinë e Fan Noli (1924) ai mori postin e Ministrit të Financave, duke u përpjekur të reformojë administratën dhe të vendosë parime moderne të qeverisjes.
Ai ishte ndër figurat që mbështeti Revolucionin e Qershorit 1924, duke besuar në nevojën për një shtet ligjor, me institucione funksionale dhe me një klasë politike të përgjegjshme.
Pas rënies së qeverisë së Nolit dhe rikthimit të forcave kundërshtare në pushtet, Gurakuqi u detyrua të emigrojë në Itali. Jeta e tij u ndërpre tragjikisht më 2 mars 1925 në Bari, ku u vra në një atentat politik – një akt që shënoi humbjen e një prej mendjeve më të ndritura të kombit shqiptar.
Luigj Gurakuqi mbetet simbol i intelektualit të angazhuar, i patriotit të kulturuar dhe i politikanit me integritet moral. Ai nuk ishte thjesht firmëtar i Pavarësisë, por arkitekt i arsimit kombëtar, reformator i gjuhës dhe përfaqësues i një elite që e konceptonte shtetin shqiptar si projekt kulturor, arsimor dhe demokratik.
Figura e tij mishëron idealin e rilindësit modern: njeri i penës dhe i veprimit, i dijes dhe i sakrificës. Në historinë shqiptare, emri i Luigj Gurakuqit qëndron si një dëshmi e përhershme se shteti ndërtohet mbi dije, moral dhe përkushtim ndaj kombit.
