Të vizitosh Borshin sot është një kënaqësi e rrallë, ku bregdeti i kthjellët si loti dhe ujëvarat magjepsëse shërbejnë si hyrje për një prej monumenteve më domethënëse të historisë sonë bregdetare: Kalanë e Sopotit. E vendosur mbi një kodër strategjike, vetëm 3 km në veriperëndim të fshatit, kjo kala nuk është thjesht një gërmadhë gurësh, por një “urë lidhëse mes maleve Akrokeraune (Llogarasë) dhe detit”, me rrënjë që zbresin deri në shekujt IV–III p.k.
Sopotit: Akropoli i rezistencës mesjetare
Në mesjetë, Sopotit i doli emri si një pikë kyçe mbrojtëse, e përmendur që në vitin 1192 në kujtimet e Ana Komnenës. Megjithatë, kulmi i lavdisë ushtarake të kësaj fortese lidhet me verën e vitit 1570, një periudhë kur Krahina e Himarës—e cila në atë kohë “përfshinte fshatrat e Bregdetit dhe të Kurveleshit (Labërinë e sotme)”—sfidoi hapur autoritetin e Perandorisë Osmane.
Sipas raporteve venedikase të kohës, të cilat ruhen si dokumente të çmuara, suksesi i operacioneve ushtarake në këtë zonë i atribuohet një uniteti të rrallë luftarak. Dokumenti i vitit 1570, i titulluar “Lajm mbi marrjen e një fortese shumë të rëndësishme të turqve në Shqipëri”, vërteton se “turqit u thyen kur shqiptarët u bashkuan kundër tyre”.
Kronika e një fitoreje titanike (1570)
Në qershor të vitit 1570, Proveditori i Flotës Venedikase, Iacomo Celsi, i shkruante Michel Suriano-s mbi detajet e pushtimit të Sopotit. Dokumenti përshkruan një operacion kompleks ku morën pjesë “nëntë galea”, “1500 këmbësorë” dhe “70 kalorës”. Terreni përreth kalasë përshkruhet si tejet i vështirë: “vendi ishte malor, i pjerrët, plot shkëmbinj e ferra të dendura”.
Në këtë betejë, roli i shqiptarëve ishte vendimtar. Kapiteni i stradiotëve, Manoli Morrone, “një njeri vërtet i guximshëm”, kishte negociuar paraprakisht me krerët himarjotë. Dokumenti arkivor thekson:
“Ata (turqit) mbetën të hutuar kur panë se shqiptarët — vetë popullsia e tyre — ishin bashkuar kundër tyre, prej të cilëve prisnin ndihmë.”
Pasi artileria venedikase bëri punën e saj, sulmi i përgjithshëm i datës 10 qershor bëri që garnizoni osman ta braktiste fortesën. Ata që tentuan të iknin “u kapën në pjesën më të madhe nga shqiptarët, të cilët ishin vendosur në kalimet e rrugëve”, duke dëshmuar besnikërinë e tyre ndaj kauzës së lirisë.
Nga Ali Pashë Tepelena te Mehmet Selim Shahaj
Pozicioni i Sopotit ishte aq i lakmuar sa që Ali Pashë Tepelena, strategu i madh, e konsideronte këtë kala “një pikë të fortë mbështetjeje buzë Jonit”. Ali Pasha i dha kalasë pamjen e saj përfundimtare të fortifikimit, ndërsa mbështetësi i tij, Haxhi Bendo, ndërtoi xhaminë brenda mureve të saj.
Rezistenca e Borshit dhe Sopotit vazhdoi edhe në shekullin XX. Në vitet 1913-1914, kalaja u komandua nga patrioti Mehmet Selim Shahaj, njeriu që do të bëhej i njohur si dorëzuesi i Ultimatumit të Vlorës në vitin 1920. Ky rrugëtim historik tregon se Borshi ka qenë gjithmonë një vatër e nxehtë e shqiptarisë.
Një trashëgimi që jeton
Sot, lavdia e Borshit nuk gjendet vetëm në muret e kalasë, por edhe në gjakun e dëshmorëve dhe kontributin e intelektualëve. Në qendër të fshatit ngrihet një lapidar që kujton “luftën titanike kundër pushtuesit grek”, ku mes emrave spikat edhe Ramadan Kosova, një dëshmi e faktit se liria e kësaj toke është ujitur me gjak nga mbarë shqiptaria.
Nuk mund të lihet pa përmendur edhe kontributi i familjeve të mëdha borshjote, si vëllezërit Lekaj. Astrit Lekaj, i cili ngriti bustin e Skënderbeut në Gjenevë, dhe mjeku i famshëm Agim Lekaj. Këta emra janë vazhdimësia moderne e asaj force intelektuale dhe patriotike që dikur nisi nga muret e Sopotit.
Kalaja e Sopotit mbetet një “dhuratë e veçantë e madhërisë së Zotit” dhe e trimërisë njerëzore. Ajo na kujton se suksesi i madh i vitit 1570 erdhi sepse “popujt e Himarës u dorëzuan bindjes sonë për t’u çliruar nga duart e tiranit të pafe”. Sot, ndërsa shkelim mbi asfaltin e ri që të çon drejt saj, duhet të kujtojmë se kjo kala është simboli i Labërisë që nuk u nënshtrua kurrë, duke mbrojtur me dinjitet “altarin e lirisë”. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burimet kryesore:
- Raportet e Iacomo Celsi (1570), Arkivi i Venedikut.
- Kujtimet e Ana Komnenës (1192).
- Dëshmi historike mbi Mehmet Selim Shahaj dhe Ali Pashë Tepelenën.
