Si Lidhja e Prizrenit ndaloi aneksimin e trojeve jugore nga Greqia në valën e Krizës Lindore.
Në analet e historisë kombëtare shqiptare, periudha e Lidhjes së Prizrenit (1878-1881) shënon pikun e vetëdijesimit politik dhe ushtarak të një kombi që po luftonte për ekzistencë nën rrënojat e Perandorisë Osmane. Ndërsa vëmendja historike shpesh përqendrohet në Veri, një ngjarje me rëndësi parësore gjeopolitike u zhvillua në Jug: Kuvendi i Prevezës i janarit 1879. Ky tubim, i organizuar me mjeshtëri nga figura poliedrike e Abedin Dinos, doli si një barrierë e pakalueshme ndaj synimeve ekspansioniste të Athinës, të mbështetura nga Protokolli nr. 13 i Kongresit të Berlinit.
Konteksti i një Krizë Ekzistenciale
Pas përfundimit të Kongresit të Berlinit, qeveria e Athinës ushtronte presion të vazhdueshëm mbi Portën e Lartë për zbatimin e Protokollit nr. 13, i cili rekomandonte një vijë të re kufitare përgjatë lumenjve Kallamas (në Epir) dhe Selemvria (në Tesali). Për shqiptarët, ky “rekomandim” i Fuqive të Mëdha nuk ishte gjë tjetër veçse një verdikt për copëtimin e trojeve të tyre amtare, veçanërisht të Çamërisë.
Në këtë situatë dramatike, Komiteti Ndërkrahinor i Janinës, një degë jetike e Lidhjes së Prizrenit, mori iniciativën për të thirrur një kuvend të jashtëzakonshëm.
Abedin Dino: Diplomati i Lidhjes brenda Sistemit Osman
Në qendër të këtij organizimi qëndronte Abedin Dino (Abedin bej Dino), një figurë që mishëronte elitën intelektuale dhe politike shqiptare të kohës. Dino nuk ishte vetëm një anëtar i Komitetit Ndërkrahinor të Lidhjes për vilajetin e Janinës, por edhe një diplomat i respektuar në strukturat osmane.
Ironia historike deshi që Sulltani, duke dashur të “qetësonte” shqiptarët e revoltuar, ta emëronte Abedin Dinon si një nga tre komisarët osmanë (bashkë me mareshalin Ahmet Muhtar pasha) për bisedimet turko-greke në Prevezë. Megjithatë, Dino përdori këtë pozicion jo për të nënshtruar vullnetin shqiptar, por për t’i dhënë atij një zë zyrtar dhe legjitimitet ndërkombëtar. Ai ishte arkitekti i prapaskenës që sinkronizoi protestat popullore me manovrat diplomatike në tryezë.
11 Janar 1879: Hapja e Kuvendit dhe Vendimet Drastike
Kuvendi i Prevezës u hap zyrtarisht më 11 janar 1879, me pjesëmarrjen e rreth 400 delegatëve nga të gjitha krahinat shqiptare — nga Janina dhe Gjirokastra deri te Shkodra, Prizreni e Dibra. Ky diversitet gjeografik i delegatëve dëshmoi se mbrojtja e Epirit nuk ishte një çështje thjesht lokale, por një aspiratë kombëtare e mbarë shqiptarëve.
Kuvendi mori vendime të prera:
- Kundërshtimi i Lëshimit të Epirit: Ndërsa pranohej lëshimi i Tesalisë deri te lumi Selemvria, delegatët deklaruan se Epiri (deri te lumi Kallamas) ishte tokë shqiptare dhe nuk do të lëshohej kurrë.
- Mobilizimi Ushtarak: U vendos që në rast se Fuqitë e Medha nuk merrnin parasysh interesat e Shqiperisë, populli do të ngrihej në armë.
- Krijimi i Komisioneve: U formuan tre komisione: politik (për të ndjekur bisedimet), ushtarak (për organizimin e forcave) dhe diplomatik (për presion në Stamboll dhe Evropë).
Presioni i Rrugës dhe Deshtimi i Bisedimeve
Më 28 janar 1879, kur delegacionet turke dhe greke mbërritën në Prevezë, ata u pritën nga demonstrata masive. Popullsia e Prevezës dhe delegatët e Lidhjes bllokuan rrugët, duke shprehur përpara selive të komisioneve vendosmërinë për të mos lejuar asnjë lëshim territorial.
Ky presion i jashtëzakonshëm, i koordinuar nga udhëheqësit e Lidhjes si Abdyl Frashëri dhe i mbështetur në heshtje nga Abedin Dino brenda komisionit osman, e bëri të pamundur dorëzimin e Portës së Lartë. Ahmet Muhtar pasha, i ndodhur para rrezikut të një kryengritjeje të përgjithshme shqiptare, refuzoi kërkesat greke për Epirin. Pas gjashtë javësh bisedimesh të tensionuara, Konferenca e Prevezës u mbyll pa asnjë rezultat më 20 mars 1879.
Nga Preveza në Kancelaritë e Evropës
Dështimi i Prevezës i hapi rrugën misionit diplomatik të Abdyl Frashërit dhe Mehmet Ali Vrionit, të cilët u nisën nga ky qytet drejt Romës, Parisit, Londrës, Berlinit dhe Vjenës. Duke u bazuar në rezolutën e Kuvendit të Prevezës, ata argumentuan para ministrave të jashtëm evropianë se popullsia e Epirit ishte shqiptare në shumicën dërrmuese dhe se aneksimi grek do të çonte në një “gjakderdhje të madhe”.
Konkluzion: Trashëgimia e Kuvendit
Kuvendi i Prevezës ishte një sukses i rëndësishëm i Lidhjes së Prizrenit. Ai dëshmoi se diplomacia shqiptare, e përfaqësuar nga figura si Abedin Dino dhe Abdyl Frashëri, ishte e aftë të manipulonte rrethanat ndërkombëtare për të mbrojtur interesat kombëtare. Për herë të parë, Fuqitë e Mëdha u detyruan të pranonin se “rekomandimet” e tyre nuk mund të zbatoheshin pa marrë parasysh vullnetin e kombit shqiptar.
Sot, ky kuvend mbetet një model i sinkronizimit midis forcës ushtarake, protestës popullore dhe urtësisë diplomatike, duke siguruar që Epiri dhe Çamëria të mbeteshin pjesë e lëvizjes clirimtare që kulmoi me Pavarësinë e Shqipërisë në vitin 1912.
Referencat:
“Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881)”. Instituti i Historisë Prishtinë-2011
