Nga Albert Vataj
Një vit para se plaku i urtë, Ismail Qemali, të shpallte Shqipërinë të mëvetësueme, duke ngritur flamurin në Vlorë më 28 nëntor 1912, shqiptaria e malësorëve të udhprirë nga Dedë Gjo’ Luli dhe zjarri atdhetar, u kryengritën “tue provue në gjuhën e plumbave se kishte perendue tashma koha e ekspeditave ndërshkimore dhe e reprezaljeve, të udhëhequna nga gjeneral shum të zot dhe të sprovuem në mizori, si Shefqet Turgut Pasha me shokë”.
Kryengritja e Malësisë së Madhe e vitit 1911, e cila kulmoi pikërisht me ngjarjet e 6 prillit, shënon një nga momentet më epike dhe kthesën vendimtare drejt Pavarësisë së Shqipërisë. Kjo lëvizje nuk ishte thjesht një revoltë lokale, por një dëshmi e vendosmërisë kombëtare kundër shtypjes së xhonturqve.
Ngritja e flamurit ne Deciq me 6 prill 1911. Pikturë, vaj ne pelhure-1987-124-x-120-Agim Zajmi
“Në këtë ditë të paharruar nga mali i Deçiq u valvitë flamuri jonë kombëtar i larë me lot e gjak për 432 vite rrjesht. Ky “oxhak” i shqiptarisë nuk u fik kurrë edhe pse mbi të u derdhën papushim; rrebeshe, stuhi, gjakë, lotë e mundime. Tash mbi një shekull në trojet tona bëhet be; pasha njatë flamur që u ngrit në Deçiq…”
Historia e flamurit që u la me gjak në Deçiq më 6 prill 1911 nuk është thjesht një episod i lavdishëm i së kaluarës, por një akt themelues i vetëdijes kombëtare shqiptare, një çast kur simboli u bë betim, dhe betimi u bë gjak.
Në majën e Bratilës, pranë Deçiqit, aty ku toka dhe qielli takohen në një kufi të ashpër malesh, u ngrit një flamur që nuk ishte më vetëm një shenjë dalluese, por një shpallje e hapur e mëvetësisë shqiptare. Një vit përpara aktit të Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë, më 6 prill 1911, malësorët e Hotit, të udhëhequr nga Dedë Gjo’ Luli, pushtuan majën strategjike të Bratilës dhe, me urdhër të tij, Nikë Gjelosh Luli ngriti flamurin kuqezi në një akt që kishte peshën e një deklarate politike dhe shpirtërore njëkohësisht.
Ky flamur nuk u ngrit mbi një tokë të qetë, por mbi një terren të fituar me sakrificë. Ai ishte “flamuri që u la me gjak”, sepse çdo pëllëmbë e asaj maje ishte marrë përmes përleshjes, përmes qëndresës, përmes një vendosmërie që nuk njihte tërheqje. Në këtë kuptim, ngritja e flamurit ishte kulmimi i Kryengritja e Malësisë së Madhe, një kryengritje që nuk synonte thjesht lehtësim nga shtypja osmane, por artikulonte qartë një aspiratë: lirinë, kombin dhe shtetin shqiptar.
Për këtë ideal ishin përbetuar prijësit e shtatë bajraqeve: Hot, Grudë, Kastrat, Kelmend, Shkrel, Triesh dhe Kojë, si dhe shumë fise të tjera përtej kësaj treve. Kjo nuk ishte një lëvizje e fragmentuar, por një mobilizim i gjerë, ku secili fis solli jo vetëm armët, por edhe nderin dhe historinë e vet.
Në krye të Hotit qëndronte vetë Dedë Gjo’ Luli, vojvodë i Traboinit, i rrethuar nga figura si Nikë Gjelosh Luli, Gjekë Marash Gjeloshi, Gjon Nikë Plluci, Lulash Zeka, Zef Lan Ula, Kolë Marash Vata e të tjerë. Nga Rapsha e Hotit dolën luftëtarë si Gjeto Marku, Lucë Muça, Zef Marashi, Luc Marku, Tomë Nikolla dhe Gjon Pllumi.
Gruda u përfaqësua nga figura të shquara si Dedë Nika, bajraktari i saj, Sokol Baci, Kolë Zefi, Tomë Zoli, Marash Dashi, Marash Ujka, Lucë Gjeloshi dhe Kolë Deda. Në këtë radhë përmendet edhe një figurë e rrallë për kohën, Tringë Smajlja, bija e Smajl Martinit, që simbolizon pjesëmarrjen dhe sakrificën e gruas shqiptare në këtë përpjekje.
Kastrati (Selca) u drejtua nga Dodë Prëçi, bajraktar, me bashkëluftëtarë si Nikollë Doda, Mark Dashi, Mirash Luca, Gjelosh Gjoka, Pjetër Gjoka, Dedush Marashi dhe Lulash Dashi. Kelmendi solli figura si Palë Luca, Lucë Marku, Vocërr Preçi dhe bajraktari Gjon Voci. Nga Vukli, Nikçi, Shkreli e Shala dolën emra si Gjon Uci, Zef Uci, Gjon Sokoli, Tomë Nika, Mehmet Shpendi e të tjerë, që e bënë këtë kryengritje një bashkim të rrallë të maleve shqiptare.
Edhe Trieshi dhe Koja, ndonëse nën administrimin e Malit të Zi në atë kohë, u përfshinë në këtë përpjekje, me Kojën të udhëhequr nga bajraktari Prëtash Zeka, një dëshmi se kufijtë politikë nuk mund të ndanin ndërgjegjen kombëtare.
Në këtë sfond të ndezur nga lufta dhe ideali, fotografia e realizuar nga Kel Marubi merr një vlerë të jashtëzakonshme dokumentare dhe simbolike. Ajo paraqet flamurin e shpalosur gjatë kryengritjeve të viteve 1911–1912, një imazh që ka mbijetuar si dëshmi vizuale e një momenti themelor.
Por historia e këtij flamuri shkon përtej malësorëve. Ekziston një tezë domethënëse që e lidh atë me diasporën shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Sipas kësaj, flamuri mund të jetë sjellë në atdhe nga dy patriotë përmetarë, Gore Dindi dhe Toke Pollo, të cilët, me porosi të mërgatës, u nisën drejt trojeve shqiptare për t’iu bashkuar kryengritjes dhe për të takuar Dedë Gjo’ Lulin. Ata nuk arritën ta takonin personalisht, por flamurin ia dorëzuan një emisari të tij, dhe fati i mëtejshëm i tij mbeti i panjohur për ta.
Megjithatë, disa elemente e bëjnë këtë tezë të besueshme: mbi flamur është vendosur një cohë me mbishkrimin “Flamuri i Liris”, mars 1911, një datë që përkon me nisjen e këtyre patriotëve. Po ashtu, në shtizën mbajtëse shfaqet një shqiponjë njëkrerëshe, që lidhet me simbolikën e Shtetet e Bashkuara të Amerikës, duke sugjeruar ndikimin dhe kontributin e diasporës.
Forma e flamurit, e tipit labarum, të kujton standardet e legjioneve romake, veçanërisht në kohën e Kostandini i Madh. Kjo lidhje simbolike merr një dimension poetik në vargjet e Fan Noli: “Flamur që lind Shën Kostandinin, pajton Islamn’e Krishtërimin…”, duke e shndërruar flamurin në një emblemë jo vetëm kombëtare, por edhe universale, të pajtimit dhe të njerëzimit.
Në thelb, flamuri i Deçiqit nuk është thjesht një objekt tekstili. Ai është një akt. Një shpallje e parakohshme e pavarësisë. Një dëshmi se kombet nuk lindin vetëm në tryezat diplomatike, por në maja malesh, në gjak, në besë dhe në një vullnet të palëkundur për të qenë të lirë.
Dhe në këtë kuptim, 6 prilli 1911 nuk është vetëm një datë historike; është një moment kur Shqipëria u mendua, u shpall dhe u mbrojt përpara se të njihej. Një flamur u ngrit atë ditë, por në të vërtetë, u ngrit një komb.
