Në literaturën e udhëtarëve dhe diplomatëve perëndimorë të shekullit XIX gjenden shpesh përshkrime interesante për praninë shqiptare në Greqi. Një ndër dëshmitë më domethënëse vjen nga profesori dhe diplomati amerikan James Irving Manatt (1845–1915), i cili gjatë qëndrimit të tij në Athinë pati rastin të njohë nga afër komunitetet shqiptare që jetonin në rajone të ndryshme të vendit.
Manatt ishte një studiues i njohur i historisë dhe letërsisë greke. Ai lindi më 17 shkurt 1845 në Millersburg të Ohaios. Në rininë e tij iu përgjigj thirrjes së Abraham Linkolnit dhe shërbeu në këmbësorinë amerikane gjatë Luftës Civile. Pas përfundimit të konfliktit punoi për gazetën “Chicago Evening Post”, ndërsa më pas iu përkushtua studimeve universitare.
Në vitin 1869 u diplomua në Iowa College, ndërsa katër vjet më vonë mbrojti doktoraturën në Yale University. Studimet e tij u përqendruan në gjuhët klasike – sanskritishten, greqishten dhe latinishten – të cilat formuan bazën e kërkimeve të tij mbi botën antike. Gjatë karrierës akademike dha mësim në disa institucione prestigjioze amerikane si Denison College, Marietta College, Brown University dhe Universitetin e Nebraskës, ku shërbeu edhe si një nga figurat themeluese të këtij institucioni.
Përveç veprimtarisë akademike, ai pati edhe rol në diplomacinë amerikane. Në vitet 1889–1893, gjatë administratës së presidentit Benjamin Harrison, Manatt shërbeu si konsull i Shteteve të Bashkuara në Greqi. Ky pozicion i dha mundësinë të udhëtonte nëpër vend dhe të njihte nga afër jetën shoqërore, historinë dhe traditat e rajoneve të ndryshme.
Një filolog amerikan i apasionuar pas Greqisë
Manatt konsiderohej një admirues i flaktë i kulturës greke. I lidhur fort me studimet klasike dhe me traditën helene, ai u bë një lloj udhërrëfyesi për studiuesit dhe udhëtarët amerikanë që kërkonin të kuptonin botën e Greqisë antike dhe moderne. Ai ishte gjithashtu mik me arkeologë të shquar të kohës si Heinrich Schliemann dhe Wilhelm Dörpfeld, të njohur për kërkimet mbi qytetërimin mikenas dhe Trojën.
Përvojat dhe vëzhgimet e tij i përmblodhi në disa botime të rëndësishme, ndër të cilat spikasin librat “The Mycenaean Age” dhe “Aegean Days”, ku ai përshkruan historinë dhe jetën e përditshme në Greqinë e fundit të shekullit XIX.
Shqiptarët në ishujt e Egjeut
Në shkrimet e tij, Manatt përmend disa herë praninë e shqiptarëve në ishuj dhe në zonat rurale të Greqisë. Ai vë në dukje se komunitete të tëra në ishuj si Hydra dhe Spetses kishin origjinë shqiptare dhe kishin luajtur rol të rëndësishëm në historinë detare të vendit.
Në librin “The Mycenaean Age” ai bën edhe një krahasim historik, duke vërejtur se në kohët e lashta dorët e Eginës kishin një rol të ngjashëm me atë që kishin shqiptarët në epokën moderne në disa ishuj të Egjeut. Sipas tij, edhe pse këta popuj kishin dhënë kontribute të rëndësishme në detari dhe në luftëra, origjina e tyre ishte kryesisht malësore.
Një tjetër dëshmi interesante vjen nga libri “Aegean Days”, ku Manatt përshkruan vizitën e tij në ishullin Andros. Sipas tij, një pjesë e konsiderueshme e banorëve të zonës – veçanërisht në rrethinat e Gavrionit dhe Arnas – konsideroheshin me origjinë shqiptare. Ata vetë pretendonin se rridhnin nga një traditë shumë e vjetër, që në interpretimet e kohës lidhej shpesh me pellazgët.
Megjithatë, ai thekson se këto komunitete në atë periudhë ishin tashmë të helenizuara në gjuhë dhe zakone, ndonëse ruanin ende disa elemente të veçanta të traditës së tyre.
Një episod i pazakontë në Andros
Gjatë qëndrimit në Andros, Manatt përjetoi edhe një incident të vogël që tregon shumë për mentalitetin lokal të kohës. Ai rrëfen se ndërsa po pushonte nën hijen e një ulliri, një djalosh shqiptar iu afrua dhe nisi ta pyeste për origjinën dhe profesionin. Biseda ishte e vështirë, pasi greqishtja e djaloshit ishte e kufizuar dhe vetë Manatt kishte njohuri të pakta të shqipes.
Pas pak kohe, dy të rinj të tjerë e thirrën dhe e kërkuan të zbriste më poshtë për t’i dhënë sqarime. Ata duket se dyshonin për praninë e një të huaji në zonë. Situata u zgjidh shpejt pasi ndërhyri një zyrtar lokal dhe disa xhandarë, por episodi tregon vigjilencën e komunitetit ndaj të panjohurve.
Më vonë, në mbrëmje, disa nga pleqtë e fshatit u paraqitën për të kërkuar falje për keqkuptimin. Manatt përshkruan këtë takim me një ton admirues, duke i krahasuar burrat e moshuar të fshatit me figurat e përshkruara në veprat e Homerit dhe Plutarkut.
Një vizitë te një mësues shqiptar
Një tjetër episod interesant që ai përmend ndodhi gjatë një vizite në një fshat pranë Athinës, ku u prit në shtëpinë e një mësuesi vendas. Shtëpia ishte ndër më të mirat e fshatit dhe kishte një dhomë të madhe pritjeje, të cilën Manatt e krahasoi me një “megaron” të lashtë.
Mbrëmja kaloi në biseda të gjata, ndërsa vajza e mësuesit, Helena, ndezi zjarrin dhe shërbeu verë për mysafirët. Gjatë kësaj bisede u zhvillua edhe një dialog interesant mbi origjinën e amerikanëve. Mësuesi, duke iu referuar historisë biblike të Noes dhe tre bijve të tij – Shemit, Hamit dhe Jafetit – pyeti se nga cili prej tyre rridhnin amerikanët.
Kur Manatt shpjegoi se amerikanët ishin kryesisht me origjinë europiane, biseda kaloi te popujt autoktonë të Amerikës, të cilët mësuesi i njihte nga versionet greke të romanit “The Last of the Mohicans”. Kjo e shtyu atë të bëjë një krahasim interesant midis popujve indigjenë të Amerikës dhe komuniteteve të lashta që ai imagjinonte në historinë e Greqisë.
Shqiptarët e Greqisë në fund të shekullit XIX
Në përshkrimet e tij, Manatt vëren se në shumë zona rurale të Greqisë veshja tradicionale dhe kultura e përditshme ishin ende thellësisht të lidhura me traditën shqiptare. Ai përmend gra me kostume të zbukuruara me monedha argjendi, valle tradicionale dhe një prani të fortë të komuniteteve që flisnin shqip.
Në një shkrim të botuar në revistën “The Atlantic Monthly” në vitin 1894, ai përshkruan gjithashtu tregje dhe fshatra pranë Athinës ku shumica e banorëve ishin shqiptarë, duke theksuar se kjo ishte një pjesë e rëndësishme e realitetit social të Greqisë së asaj kohe.
Një realitet historik i harruar
Dëshmitë e Manatt-it tregojnë një pamje të Greqisë së shekullit XIX shumë më të larmishme etnikisht nga ajo që imagjinohet sot. Në shumë rajone, shqiptarët ishin pjesë e jetës së përditshme: punonin, qeverisnin komunitetet lokale dhe ruanin traditat e tyre.
Sot, një pjesë e madhe e kësaj historie duket sikur është zhdukur nga kujtesa publike. Këngët, zakonet dhe gjuha e këtyre komuniteteve janë zbehur me kalimin e kohës. Pikërisht për këtë arsye, rrëfime si ato të James Irving Manatt mbeten dëshmi të vlefshme për të kuptuar kompleksitetin historik të rajonit.
Referenca;
James Irving Manatt, Aegean Days (London: John Murray, 1913)
Martha Mitchell, “James Irving Manatt,” në Encyclopedia Brunoniana (Brown University Library, 1993)
James I. Manatt, The Mycenaean Age: A Study of the Monuments and Culture of Pre-Homeric Greece (Boston–New York: Houghton Mifflin, 1897)
James I. Manatt, “Behind Hymettus,” The Atlantic Monthly, vol. 73, nr. 439 (May 1894)
