Konstatime mbi veprën e Konstantinos N. Rados (1921)
Në analet e historisë ballkanike, figura e Ali Pashë Tepelenës mbetet një nga enigmat më komplekse dhe më të keqinterpretuara. Ndërsa historiografia zyrtare greke shpesh e ka portretizuar rebelimin e tij si një lëvizje “të detyruar” nga rrethanat, dokumentet e kohës—të mbledhura me kujdes edhe nga vetë akademikët grekë si Konstantinos N. Rados—shpalosin një realitet krejt tjetër. Në ligjëratën e tij të vitit 1921, “Pushtimi i Ipsilantit në Moldovllahi”, Rados na ballafaqon me një imazh epik: Ali Pashën jo thjesht si një despot otoman, por si një “Imitator të Pirros” dhe një katalizator të lëvizjes çlirimtare.
Muza popullore dhe kulti i Pirros
Në faqet e dokumentit të Rados, citimi i këngëve popullore të epokës (të cilat ai i quan “Muza Greke Demotike”) dëshmon për një perceptim popullor që kapërcen kufijtë fetarë. Vargjet e kohës e thërrasin Aliun si “heroin e Epirit, të tmerrshmin, imituesin e Pirros”. Ky krahasim me mbretin legjendar të Epirit Ilir nuk ishte rastësor; ai përfaqësonte një pretendim për legjitimitet territorial dhe historik që sfidonte drejtpërdrejt autoritetin e Portës së Lartë.
Rados duke dashur të shfaqë një qasje greke të Ali Pashës, na përcjell të dhëna dokumentare të identitetit Iliro-Epirot të Pirros dhe frymëzimit që merrte Ali Pasha nga një paraardhës i tij i shquar.
“Aide, xeftéria m’ kleftouriá… hapi krahët o luan i Tepelenës!” – Këto vargje na tregojnë se si Aliu mblodhi rreth vetes “kapitenët e rremë” (tzokhandarei), të cilët më vonë do të bëheshin protagonistët e 1821-shit: Andruço, Karaiskaki, Boçari, Diako dhe Varnakioti.
“Saint-Cyr” i Janinës: Shkolla ushtarake e Revolucionit
Një nga pikat më interesante të trajtesës së Rados është pranimi i oborrit të Ali Pashës si një shkollë e vërtetë ushtarake. Ai e krahason atë me akademinë prestigjioze franceze “Saint-Cyr” për armatollët. Është një fakt i pamohueshëm, ndonëse shpesh i lënë në hije, se elita luftarake që udhëhoqi Revolucionin Grek u kalit nën urdhrat e Aliut.
Këtu vjen në pah identiteti i tyre i përbashkët. Rados përmend “Regjimentin Shqiptar” (Albanian Regiment) në Ishujt Jonianë si njësinë e parë zyrtare ushtarake greke. Kjo simbiozë shqiptaro-greke nën petkun e ushtarit “Arvanit” ishte motori i vërtetë i luftës. Kur Anthimos Gazis, mendimtari i madh i iluminizmit, thërriste: “Çfarë prisni akoma, pasi Aliu ngriti katër kryqe pranë flamurit të tij në kështjellat e Janinës?”, ai po njihte rolin primar të Aliut si nismëtar i thyerjes së madhe me Perandorinë.
Mjegulla e historiografisë dhe identiteti “Arnaut”
Dokumentet e fundit që keni bashkëngjitur ngrenë pyetje thelbësore mbi “zhdukjen alkimike” të identitetit shqiptar/arvanit nga historia zyrtare. Rasti i Giorgakis Olympios është emblematik. Ndonëse sot njihet si një hero grek, dokumentet ruse të kohës e referojnë atë me gradën “Kolonel Shqiptar”.
Historiografia moderne shpesh “vrapon” për të justifikuar këto emërtime si thjesht teknike, por e vërteta qëndron në “besimin e armëve”. Vetëmohimi i Olympios në Manastirin e Sekou në Rumani, ose i Oso Kukës në kullën e tij, buron nga e njëjta psikologji luftarake—një kod nderi që nuk njeh dorëzim, por vetëm flijim për liri.
Homogjeniteti etnik dhe miti i bekimit kishtar të Revolucionit të 1821
Është jetike të sqarohet se forca goditëse e revolucionit nuk buronte nga një “përzierje” gjakrash, por nga një trung i vetëm etnik: ai shqiptar. Ndarja fetare në “Arvanitë” (ortodoksë) dhe “Turk-alvanos” (myslimanë) ishte një ndarje artificiale që nuk pasqyronte realitetin etnik. Emërtimi “Turk-alvanos” u përdor abuzivisht për shqiptarët myslimanë, të cilët nuk kishin asgjë të përbashkët me turkun, përveç fesë së cilës iu nënshtruan nën presionin e detyrimeve të ashpra financiare dhe dhunës osmane mbi popullsinë e krishterë.
Për më tepër, data 25 mars 1821—e njohur si dita e bekimit të kryengritësve në manastirin e Aghia Lavres nga peshkopi Germanos—rezulton të jetë një sajesë e mëvonshme historiografike. Propaganduesi kryesor i këtij akti ishte konsulli francez F. Pukëvil (Pouqueville), i cili synonte t’i jepte lëvizjes një ngjyrë të pastër kristiane për të fituar mbështetjen e fuqive evropiane. Në fakt, realiteti ishte krejt ndryshe: prelati i lartë, Patriarku Grigoris, i mallkoi kryengritësit dhe revolucionin, duke e cilësuar atë si një “gjë të keqe” që binte ndesh me dëshirën e Zotit. Frymëzimi i vërtetë nuk erdhi nga meshat e fshehta, por nga Kuvendet e Kapedanëve Arbër, të cilët thirrën banorët pa dallim feje për të thyer zgjedhën 400-vjeçare.
Shpikja e “Grekut të Krishterë” dhe kostoja e gjakut
Vetëm pas fitoreve të luftëtarëve arbër dhe ndryshimit të interesave të Fuqive të Mëdha, Kisha Ortodokse e ripozicionoi veten, duke u bërë pjesë e tregimit të pas-faktit. Këtu lindi shprehja “grek-i krishterë ose grek-ortodokësia”, një koncept i panjohur para vitit 1821, i cili shërbeu si baza ideologjike për “Megalo-Idenë” dhe homogjenizimin e shtetit të ri helen. Ky proces asimilimi dhe tjetërsimi kushtoi shtrenjtë.
Ndonëse nuk ka shifra të sakta, sasia e gjakut shqiptar të derdhur gjatë luftës çlirimtare dhe dy luftërave civile është kolosale. Masakrat e tmerrshme në Psara, Kio, Tripolicë dhe Navarin, që tronditën intelektualët evropianë, përmendin vetëm “grekë” dhe “turq”, por viktimat në shumicë dërrmuese ishin thjesht shqiptarë të dy besimeve. Mëkati i tyre i vetëm në sytë e historiografisë së mëvonshme ishte mospërfshirja e hershme në trupin e helenizmit, çka bëri që sakrifica e tyre të tjetërsohej ose të mbulohej nga harresa e qëllimshme.
Një histori e përbashkët apo e përveçme?!
Ali Pashë Tepelena, përmes projektit të tij për një shtet të madh shqiptar ose greko-shqiptar, në kuptimin e diferencimit fetar (siç vëren edhe historiani sovjetik Grigory Ars), mbetet arkitekti i papërmendur i gjeopolitikës së re ballkanike. Ai nuk ishte thjesht një rebel “i detyruar”, por një vizionar që kuptoi se fuqia e tij qëndronte te bashkimi i elementit arbëror me aspiratat çlirimtare të rajonit.
Siç tregon edhe historia e Kyra Vasiliqisë—motrës së gjeneralëve të revolucionit—lidhjet ishin organike, gjaku ishte i përbashkët si dhe qëllimi. Formimi i nje shteti shqiptar, pa dallime fetare. Është koha që kjo “hije” e Ali Pashës të dalë nga errësira e arkivave dhe të njihet si drita që ndezi fitilin e kryengritjes së madhe të heronjve arbërorë. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
- Rados, Konstantinos N. (1921). Εισβολή του Υψηλάντου εις Μολδοβλαχίαν και έναρξις του Ιερού Αγώνος (Pushtimi i Ipsilantit në Moldovllahi dhe fillimi i Luftës së Shenjtë). Athinë.
- Arsh, Grigory L. (1970). Η Αλβανία και η Ήπειρος στο τέλος του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα (Shqipëria dhe Epiri në fund të shek. XVIII dhe fillim të shek. XIX). Janinë.
- Pouqueville, François. (1824). Histoire de la Régénération de la Grèce (Historia e Rilindjes së Greqisë). Paris.
- Finlay, George. (1861). History of the Greek Revolution. Londër (Për analizën e rolit të kishës dhe karakterin etnik të luftëtarëve).
- Koliopoulos, John S. & Veremis, Thanos M. (2002). Greece: The Modern Sequel. (Për konceptin e identitetit “Grek-i Krishterë” dhe ndërtimin e shtetit).
- Pappas, Nicholas C. (1991). Greeks in Russian Military Service in the Late Eighteenth and Early Nineteenth Centuries. (Për informacionet mbi “Regjimentin Shqiptar”).
