Nga një vëzhgim mbi shënimet e Rev. John Hartley dhe dëshmitë etimologjike të kohës
Në historiografinë e Ballkanit, roli i arvanitasve në formësimin e shtetit modern grek mbetet një nga temat më komplekse dhe shpesh të keqkuptuara. Ndërsa narrativat kombëtare priren të homogenizojnë të kaluarën, dëshmitë e studiuesve dhe misionarëve të hershëm ndërkombëtarë ofrojnë një tablo krejt tjetër: një realitet ku gjuha shqipe ishte dominuese në vatrat e “pavarësisë greke”. Një nga burimet më të rëndësishme në këtë drejtim është vepra e misionarit anglez, Rev. John Hartley, “Researches in Greece and the Levant” (1833), i cili dokumenton me saktësi mjedisin sociolinguistik të kohës.
Gjuha shqipe si “Gjuhë e shtëpisë”
Gjatë udhëtimeve të tij nëpër ishujt dhe rajonet që sot njihen si qendra të helenizmit, Hartley vëren një fakt tronditës për lexuesin modern: dominimin absolut të gjuhës shqipe në jetën e përditshme. Në shënimet e tij të datës 17 mars, duke folur për ishullin e Porosit, ai shkruan:
“Më informojnë se Porosi përmban 1300 shtëpi dhe 10,000 banorë… Banorët janë pothuajse të gjithë të punësuar në veprimtari detare. Shqipja është gjuha e jetës shtëpiake, por greqishtja moderne kuptohet universalisht.” (Hartley, 1833).
Ky citim nxjerr në pah një dyzimi interesant. Greqishtja shërbente si një lingua franca për tregti dhe komunikim ndëretnik, ndërsa shqipja (arbërishtja) ishte gjuha e shpirtit, e familjes dhe e identitetit parësor. Kjo situatë nuk ishte e izoluar vetëm në Poros. Hartley e zgjeron këtë vëzhgim edhe për ishujt e tjerë me rëndësi jetike për revolucionin grek, si Hidra dhe Kastri:
“Gjuha e përbashkët këtu, si dhe në Hidra dhe Kastri, është shqipja; dhe disa nga gratë nuk kuptojnë asgjë tjetër: burrat të gjithë e kuptojnë greqishten moderne.”
Kjo dëshmi tregon se gratë, si ruajtëse të vatrës dhe të edukimit fillestar të fëmijëve, ishin shpesh njëgjuhëshe në shqip, duke garantuar transmetimin e kësaj gjuhe ndër breza, pavarësisht presioneve politike apo tregtare.
Estetika dhe veshja: “këshilltarë grekë” me kostum shqiptar
Ndikimi arvanitas nuk kufizohej vetëm te gjuha, por përcaktonte edhe pamjen vizuale të asaj që bota e quante “popull grek”. Hartley përshkruan me detaje një mbledhje (audience/këshillë) greke, duke vënë re dallimet e mëdha me botën perëndimore. Ai vëren se veshja kombëtare që ne sot e njohim si “fustanella” greke, identifikohej qartësisht si shqiptare:
“Kostumi i personave të mbledhur ishte gjithashtu një objekt i veçantë. Shumë prej tyre mbanin veshjen shqiptare—tallaganin (capote) leshtor, kiltin e bardhë (fustanellën), kësulën e kuqe dhe rripin, me shoqëruesit e tyre të pandashëm, jataganin dhe pistoletat.”
Ky përshkrim përforcon tezën se elita luftarake dhe popullsia aktive e Greqisë së asaj kohe mbante shenjat e qarta kulturore të arvanitasve.
Dilema e emërtimit: Nga “Grek” në “Helen”
Një aspekt tjetër interesant i transformimit identitar është vetë etimologjia dhe perceptimi i termit “Grek”. Sipas dokumenteve të kohës dhe fjalorëve të vjetër (si Grand Dictionnaire dhe Larousse i vitit 1930), termi “Grek/Grec” kishte mbartur historikisht konotacione jo gjithmonë pozitive në botën latine.
Në këto burime citohet se:
“Në fjalorët latinë, fjala ‘Grek/Grec’ metaforikisht do të thotë ‘fripon, escroc’ (mashtrues, vjedhës). I njëjti përkufizim është dhënë edhe në Larousse-in francez (vëllimi 3, fq. 867, viti 1930).”
Kjo ngarkesë negative e termit ekzonim (emri me të cilin të tjerët të quajnë) shpjegon pjesërisht arsyen pse elita e shtetit të ri grek, pas Luftës së Dytë Botërore dhe aplikimeve zyrtare, nxiti përdorimin e termit “Helen”. Dokumentet sugjerojnë se:
“Pas Luftës së II Botërore, u bë një rregullim i fjalës ‘Grek/Grec’ pas aplikimit të qeverisë greke sepse ajo plagoste ‘shpirtin grek’. Kjo është arsyeja pse grekët modernë preferojnë të përdorin mbiemrin ‘Hellene’ sot…”
Një trashëgimi e mohuar?
Dëshmitë e Rev. John Hartley dhe analizat etimologjike ofrojnë një pasqyrë të rëndësishme për të kuptuar se Greqia e shekullit XIX ishte një mozaik ku komponenti shqiptar (arvanitas) ishte gurthemeli. Fakti që gjuha shqipe ishte gjuha e shtëpisë në ishujt kryesorë dhe që veshja shqiptare ishte uniforma e audiencave “greke”, flet për një proces kompleks asimilimi dhe ndërtimi kombëtar.
Sot, këto dokumente shërbejnë jo për të mohuar identitetin grek, por për të ndriçuar kontributin e pamohueshëm të shqiptarëve në lindjen e këtij shteti. Siç tregon Hartley, pa shqipen e shtëpive të Porosit dhe Hidrës, dhe pa burrat me jataganë e fustanella të bardha, historia e Mesdheut Lindor do të kishte pasur një rrjedhë krejt tjetër. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burime:
- Hartley, John. Researches in Greece and the Levant. Second Edition. London: R.B. Seeley and W. Burnside, 1833.
- Grand Dictionnaire dhe Larousse, Vëllimi 3, 1930.
Painting by Irish artist Edward Dodwell, 1821 AD
