Gjurmët e heshtura të arvanitëve: Një udhëtim etnoarkeologjik në zemër të Greqisë
Nga një vëzhgim i thjeshtë në fshatrat e Boeotisë, te zbulimi i një identiteti të fshehur nën petkun e “grekësisë” moderne: Si arkeologjia dhe arkivat osmane po ndriçojnë historinë e harruar të shqipfolësve të Greqisë Qendrore.
Zbulimi i papritur në Mavrommati
Për dekada me radhë, arkeologu John Bintliff* dhe ekipi i tij kishin shkelur peizazhin rural të Boeotisë, në veri të Athinës, duke kërkuar lidhjet midis Greqisë antike dhe asaj moderne. Por, gjatë qëndrimit në fshatin Mavrommati (që në greqisht do të thotë “Syri i Zi”), diçka nuk përputhej me narrativën zyrtare. Ndërsa studiuesit e huaj bisedonin me fshatarët në një greqishte modeste, ishin studentët athinas ata që vërejtën të parët “anomalinë”: pleqtë e fshatit, kur mbeteshin vetëm, bisedonin në një gjuhë krejtësisht të pakuptueshme për grekët.
“Kush janë këta?” – pyetën studentët të habitur. Përgjigja erdhi nga antropologët: ky fshat, ashtu si shumica e fshatrave të tjerë në këtë pjesë të Greqisë Qendrore, popullohej nga Arvanitët, pasardhës të emigrantëve shqiptarë të Mesjetës që flisnin Arvanitikën (Shqip).
Vakumi i shekullit XIV dhe ftesa për shqiptarët
Sipas hulumtimeve të Bintliff, modeli tradicional i “vazhdimësisë së pandërprerë greke” pësoi një goditje shkencore kur u analizuan të dhënat arkeologjike të fundit të Mesjetës. Gjatë shekullit XIV, peizazhi byzantin i Boeotisë pothuajse u fshi nga harta. Shkaqet ishin apokaliptike: “Vdekja e Zezë” (murtaja), bastisjet e piratëve turq dhe luftërat e vazhdueshme midis feudalëve frankë e katalanas.
Në dëshpërim e sipër për të ripopulluar tokën dhe për të siguruar krah pune e ushtarë, dukët e Athinës (si ata fiorentinë) ftuan emigrantë nga Arbëria – një rajon që në atë kohë ishte shumë më i gjerë se shteti modern shqiptar. Ky ishte momenti i rëndësishëm i ndryshimit demografik: Boeotia, Atika dhe pjesa më e madhe e veriut të Peloponezit u dominuan në zonat rurale nga shqipfolësit.
Dëshmia e pakontestueshme e arkivave osmane
Bintliff mbështetet fort në punën e osmanologut Machiel Kiel, i cili analizoi regjistrat tatimorë të vitit 1466, pak pas pushtimit osman. Këto dokumente (të ngjashme me Domesday Book të Anglisë) përshkruajnë me saktësi etnologjine e çdo vendbanimi.
Regjistrat tregojnë një rrjet fshatrash të vegjël shqiptarë (shpesh me jo më shumë se 30 familje) të krijuar rreth një prijësi klani. Interesant është fakti se edhe vetë fshati mikpritës i projektit, Mavrommati, e kishte origjinën jo nga ndonjë legjendë greke, por nga një prijës shqiptar i quajtur Gjin Mavromati (Gjin Syzezi). Emrat e banorëve në këto lista janë tipikë shqiptarë dhe referencat onomastike lidhen drejtpërdrejt me krahinat e Shqipërisë së sotme.
Konvergjenca kulturore: Nga fustanella te “Evzonët”
Megjithëse fillimisht Arvanitët jetonin si blegtorë gjysmë-nomadë (në njësi që quheshin katunde), nën sundimin osman (Pax Ottomanica) ata u stabilizuan. Me kalimin e shekujve, ndodhi një shkrirje materiale: shqiptarët adoptuan kulturat e drurëve (ullinj, vreshta) nga fqinjët e tyre grekë, ndërsa këta të fundit adoptuan shumë elemente të kulturës shqiptare.
Bintliff thekson një fakt që shpesh anashkalohet nga nacionalizmi modern grek: kostumi kombëtar grek, si ai që mbajnë sot rojet mbretërore (Evzonët), është në thelb një kostum shqiptar. Deri në shekullin e XVI, shtëpitë dhe qeramikat e të dy grupeve etnike ishin pothuajse identike, duke krijuar një uniformitet rural që fsheh origjinat e ndryshme.
Etnia “Pasive” dhe politika e gjuhës
Një nga aspektet më interesante të artikullit është përshkrimi i asaj që Bintliff e quan “etni pasive”. Ndryshe nga sllavofonët e Greqisë Veriore, Arvanitët nuk shfaqin asnjë shenjë të një etnie asertive apo kërkesa politike. Ata e shohin veten si grekë “tipikë” në politikë dhe aspirata, por ruajnë me krenari të heshtur rrënjët e tyre.
Arkeologu tregon një bisedë me Peshkopin e Livadhias, i cili bënte një dallim të prerë ideologjik: “Njerëzit këtu janë Arvanitë, jo Alvanoi (shqiptarë); dhe ata flasin Arvanitika, jo Alvanika.” Ky zëvendësim i shkronjës “L” me “R” shërben si një mjet distancimi social nga emigrantët e pas-komunizmit, duke i lejuar Arvanitët të mbeten pjesë e “komunitetit të imagjinuar” grek pa mohuar origjinën e tyre të lashtë.
Rreziku i zhdukjes dhe harrimi i qëllimshëm
Sistemi arsimor grek prej shekullit XIX ka aplikuar një politikë intensive të helenizimit, duke u fokusuar te trashëgimia e Athinës Klasike dhe duke “kapërcyer” 1500 vite të historisë post-romake si një periudhë “skllavërie”. Kjo ka çuar në ndryshimin sistematik të emrave të vendeve: fshati Zogra Kobili (emër shqiptar) u shndërrua në Leondarion (emër antik grek), duke fshirë kështu kujtesën historike të peizazhit.
Sot, Arvanitika po shkon drejt zhdukjes. Megjithëse në fshatrat e izoluar pleqtë ende flasin shqip në masën 95%, brezat e rinj, të ndikuar nga shkolla dhe media, po e lënë mënjanë gjuhën e të parëve.
Artikulli i Bintliff është një thirrje për të njohur kompleksitetin e identitetit në Ballkan. Arvanitët e Boeotisë janë dëshmia e gjallë se pas një uniforme kombëtare homogjene fshihet një histori migrimi, autoktonie, përshtatjeje dhe bashkëjetese, ku shqipja ka shërbyer për shekuj si gjuha e heshtur e fushave dhe e maleve të Greqisë Qendrore.
*John Bintliff është Profesor i Arkeologjisë Klasike. Ai lindi në Londër, Angli, në vitin 1949 dhe studioi Arkeologji dhe Antropologji në Universitetin e Kembrixhit (Cambridge), ku përfundoi edhe doktoraturën (Ph.D.) në vitin 1977 mbi historinë dhe parahistorinë e vendbanimeve njerëzore në Greqi. Ai nisi karrierën si lektor dhe më pas si lektor i lartë në arkeologji në Universitetin e Bradfordit, ku dha mësim që nga viti 1977. Më pas, në vitin 1990, kaloi në Universitetin e Durhamit si Reader (profesor i asociuar) në arkeologji, ku shërbeu deri në shpërnguljen e tij në Leiden në vitin 1999.
Në vitin 1988, ai u zgjodh anëtar i Shoqatës së Antikuarëve (Fellow of the Society of Antiquaries). Që nga viti 1978, ai ka qenë bashkëdrejtues (së bashku me Anthony Snodgrass nga Universiteti i Kembrixhit) i “Projektit të Boeotisë”, një program ndërdisiplinor i peizazhit që hulumton evolucionin e vendbanimeve në Greqinë Qendrore, duke pasur si qasje qendrore vrojtimin arkeologjik sipërfaqësor të qyteteve dhe zonave rurale. Interesat e tij kërkimore përfshijnë arkeologjinë e Greqisë nga parahistoria deri në periudhën pas-mesjetare, arkeologjinë mesdhetare nga parahistoria deri në kohët pas-mesjetare, arkeologjinë e peizazhit dhe teorinë arkeologjike.
