Nga Ioannis Papadiamantopoulos te “École Romane”: Një odise kulturore
Në panteonin e letërsisë franceze të fundit të shekullit të XIX, emri i Jean Moréas (1856–1910) zë një vend qendror si arkitekti i “Manifestit Simbolist”. Megjithatë, pas vellos së dendur të estetikës pariziane dhe emrit të tij të adoptuar, fshihet një trashëgimi komplekse gjenealogjike që lidhet ngushtë me historinë e Greqisë moderne dhe, veçanërisht, me elementin arvanitas. Duke analizuar origjinën e tij, ne nuk zbulojmë vetëm një poet, por një urë lidhëse midis traditës epike të luftëtarëve të pavarësisë dhe elitës intelektuale evropiane.
Rrënjët e një aristokracie luftëtarësh
Sipas dokumenteve biografike (Shih Fig. 1 dhe Fig. 3), Jean Moréas lindi në Athinë me emrin Ioannis Papadiamantopoulos. Ai nuk ishte thjesht një pinjoll i një familjeje të rëndësishme athinase; ai ishte trashëgimtar i një kaste që farkëtoi shtetin grek.
Gjyshi i tij, Ioannis Papadiamantopoulos (1766–1826), ishte një figurë heroike që ra gjatë rrethimit të Mesolongjit. Por, lidhja më e fortë me identitetin arvanitas vjen nga dega amtare. Moréas ishte stërnip i Iakovos Tombazis (rreth 1782–1829), një figurë emblematike arvanitase nga Hidra dhe admirali i parë i flotës greke gjatë Luftës së Pavarësisë.
Ky sfond familjar është jetik për të kuptuar psikologjinë e Moréas. Arvanitët e Hidrës, Spetsesit dhe Psarës constitutesin palcën kurrizore të rezistencës detare greke. Ata ishin një popullsi me etikë të rreptë, besnikëri të palëkundur (Besa) dhe një lidhje të lashtë me tokën dhe detin, tipare që Moréas, megjithëse i veshur me sqimën e dandy-t parizian, i ruajti në ashpërsinë e tij intelektuale.
Konteksti intelektual: Arvanitët si trashëgimtarë të pellazgëve
Për të kuptuar se si Moréas e shihte origjinën e tij, duhet të shohim se si mendohej për arvanitët në Evropën e shekullit të XIX. Gjeografë dhe historianë si Conrad Malte-Brun (Shih Fig. 4) argumentonin se gjuha e shqiptarëve (arvanitëve) dëshmonte për një prani aq të vjetër në Evropë sa ajo e grekëve dhe keltëve.
Teoria e Malte-Brun, e cila i lidhte “fisin ilirik” me pellazgët e lashtë, ishte shumë popullore në qarqet intelektuale ku Moréas bënte pjesë. Për një poet që kërkonte “pastërtinë” e gjuhës dhe formës, ideja se ai rridhte nga një gjak që i paraprinte qytetërimit klasik, por që ishte gjithashtu mbrojtësi i tij modern (si në rastin e Suliotëve dhe Hidriotëve), përbënte një burim krenarie të nëndheshme.
Pse ka rëndësi në Francë dhe Europë?
Moréas është autori i manifestit të famshëm të Symbolism, botuar në gazetën Le Figaro në vitin 1886. Me këtë manifest, ai formalizoi dhe i dha emër një rryme që përfshinte figura si Stéphane Mallarmé, Paul Verlaine dhe Arthur Rimbaud. Ai kontribuoi në kalimin nga dekadentizmi drejt një estetike më të strukturuar simboliste, duke ndikuar drejtimin e poezisë moderne franceze.
Simbolizmi u përhap në shumë vende evropiane (Belgjikë, Rusi, Itali, madje edhe në Ballkan), duke ndikuar në formimin e modernizmit. Në këtë kuptim, Moréas ka rol si teoricien dhe artikulues i një epoke letrare.
Nga simbolizmi te “École Romane”: Një kthim te rrënjët mesdhetare
Në vitin 1891, Moréas bëri një kthesë rrënjësore në karrierën e tij, duke braktisur Simbolizmin për të themeluar “École Romane” (Shkolla Romane). Ky nuk ishte thjesht një ndryshim stili, por një akt politik dhe kulturor.
Rezitimi i ndikimeve gjermanike: Moréas hodhi poshtë mjegullën e Romantizmit verior dhe simbolizmit “dekadent”.
Kthimi te Klasicizmi: Ai kërkoi një kthim te vlerat e Greqisë së Lashtë dhe Romës, duke i parë ato si trashëgimi të drejtpërdrejtë të popujve mesdhetarë.
Kjo lëvizje pasqyronte dëshirën e tij për të sinkretizuar edukimin e tij francez me identitetin e tij biologjik greko-arvanitas. Duke lavdëruar “pastërtinë latine”, ai po kërkonte në fakt një rend dhe një disiplinë që i ngjante etikës së ashpër të paraardhësve të tij luftëtarë.
Arvanitët në imazherinë e kohës
Nëse shohim fotografitë dhe ilustrimet e kohës (Shih Fig. 5 dhe Fig. 6), shohim një kontrast interesant. Nga njëra anë, kemi figurën e arvanitit me fustanellë, si Kitsos Tzavelas apo luftëtarët e tjerë të “Besës”, dhe nga ana tjetër, Jean Moréas me monokël dhe cilindër në rrugët e Parisit.
Megjithatë, studiuesit e letërsisë vërejnë se “Besa” arvanitase u transformua te Moréas në një besnikëri absolute ndaj gjuhës franceze. Ai nuk pranoi kurrë të ishte një “metik” (i huaj) në letërsi; ai u bë më francez se francezët, ashtu si paraardhësit e tij arvanitë ishin bërë “më grekë se grekët” në betejat për liri.
Trashëgimia e një identiteti të dyfishtë
Jean Moréas mbetet një figurë unike. Ai lindi në një Greqi që ende mbante erë barut të revolucioneve arvanitase dhe vdiq si një “papë” i letërsisë franceze. Historia e tij është prova se identiteti arvanitas nuk ishte një pengesë, por një motor energjie primordiale që lejoi një intelektual të huaj të pushtonte qendrën e kulturës evropiane.
Në fund të fundit, poezia e tij “Stances” (Strofate), me qartësinë e saj pothuajse prej mermeri, është një homazh i pavullnetshëm për atë thjeshtësi dhe forcë karakteri që ai trashëgoi nga gjaku i Tombazisëve dhe Papadiamantopoulosëve – një gjak ku gërshetohej liria arvanitase me dritën helene.
