Aspekte të diskursit të tyre midis narrativave kombëtare shqiptare dhe greke (fundi i shek. XIX – fillimi i shek. XX)
Prof. Elias G. Skoulidas
Duke pasur parasysh propozimin metodologjik të Miroslav Hroch lidhur me rolin e intelektualëve në procesin e lëvizjeve kombëtare dhe punën e jashtëzakonshme të Nathalie Clayer për lëvizjen kombëtare shqiptare, ky punim është një përpjekje për të detektuar aspekte të diskursit të intelektualëve shqiptarë greko-ortodoksë. Sipas Hroch, qëllimet e lëvizjeve kombëtare janë:
- a. Rritja e një kulture kombëtare bazuar në një gjuhë që do të përdoret në administratë, arsim dhe jetën ekonomike.
- b. Fitimi i të drejtave politike (autonomia dhe pavarësia).
- c. Një strukturë e re shoqërore me elita të reja.
Hroch përshkruan tri faza: Faza A, “intelektualët” që shpikin idenë e kombit; Faza B, “patriotët” (aktivistët); dhe Faza C, mbështetja masive popullore.
Konteksti Historik dhe Shoqëror
Shqiptarët ortodoksë përbënin një nga grupet kryesore fetare në shoqërinë shqiptare. Pas suprimimit të Patriarkanës së Pejës dhe Kryepeshkopatës së Ohrit në fund të shekullit XVIII, të gjithë shqiptarët ortodoksë u bënë anëtarë të rum-millet-it (miletit grek). Gjatë periudhës së Tanzimatit, këto komunitete u përballën me çështje fetare dhe arsimore. Për shtetin e ri grek, këto komunitete shiheshin shpesh si grekë “të tjerë”, ndërsa gjuha greke shërbente si lingua franca për jetën ekonomike dhe tregtinë.
Gjithashtu, Arvanitët në mbretërinë greke kishin origjinë shqiptare, por shumica dërrmuese e tyre i shërbyen programit kombëtar grek. Sipas historiografive tradicionale, intelektualë si A. Byku (Pykaios), Th. Mitko dhe P. Kupitori (Koupitoris) shihen si pjesë e njërës prej dy narrativave kombëtare, por situata ishte shumë më komplekse.
Rrjetet Intelektuale dhe “Ndërtimi” i Shqiptarizmit
Rrjetet intelektuale u forcuan pas tre ngjarjeve madhore: Lufta e Krimesë, Kriza Lindore (1875-1878) me Lidhjen e Prizrenit dhe Lufta Osmano-Greke e vitit 1897. Çështjet kryesore të programit kombëtar shqiptar ishin:
- Relacioni i ngushtë midis gjuhës shqipe dhe greke.
- Roli i feve në lëvizjet kombëtare.
- Teoritë e “vazhdimësisë historike” përmes teorisë pellazgjike.
- Marrëdhënia e shqiptarizmit me shtetin grek.
Pika kritike ishte se këta intelektualë ishin në marrëdhënie të ngushtë (pozitive ose negative) me Helenizmin. Shumë prej tyre u arsimuan në gjimnazin “Zosimea” të Janinës, si Jani Vreto, Anastas Byku dhe Kostandin Kristoforidhi.
Anastas Byku dhe “Pellazgu”
Anastas Byku publikoi në Lamia (Greqi) gazetën “Pellazgos” (1860), e shkruar në shqip me shkronja greke. Ai pretendonte se grekët dhe shqiptarët kishin të njëjtën identitet fetar dhe kombëtar, duke qenë pasardhës të Pellazgëve. Për Bykun, gjuha shqipe duhej t’i shërbente helenizimit të shqiptarëve. Ai krijoi një alfabet me 32 shkronja greke për të përfaqësuar tingujt e shqipes.
Dialogu dhe Divergjencat
Botimi i “Pellazgos” nxiti një dialog të madh. Thimi Mitko kundërshtoi Panajot Aravantinosin, duke pohuar se Korça ishte shqiptare dhe jo arumune. Nga ana tjetër, bamirës si Vangjel Zhapa dhe Kristaq Zografi propozuan përdorimin e alfabetit grek për shqipen, duke mbetur njëkohësisht mbështetës të arsimit grek.
Një përjashtim ishte Spiro Risto Dine, i cili që në hapat e parë shkroi kundër helenizimit të shqiptarëve ortodoksë.
Anastas Kullurioti dhe Ideja e Monarkisë Dualiste
Gjatë viteve 1870, lëvizja mori përmasa politike. Anastas Kullurioti, një arvanitas radikal, botoi në Athinë gazetën “Zëri i Shqipërisë”. Ai udhëtoi në Gjirokastër për të shitur abetaren e tij shqipe, por u burgos nga autoritetet osmane me ndërhyrjen e konsullit grek. Kullurioti filloi të promovonte idenë e një monarkie dualiste (sipas modelit Austro-Hungarez) ose të një Shqipërie të pavarur.
Drejt Pavarësisë dhe Kisha Autoqefale
Në periudhën e tretë (pas vitit 1897), identiteti ortodoks filloi të lidhej më qartë me atë grek, prandaj shqiptarëve u lindi nevoja për të “shpikur” një Ortodoksi Shqiptare. Lideri i kësaj përpjekjeje ishte Fan S. Noli. Ai udhëtoi në SHBA, ku u shugurua prift dhe më pas peshkop, duke mbajtur meshën e parë në shqip në Boston. Më vonë, ai u bë Kryeministër i Shqipërisë dhe punoi për Autoqefalinë e Kishës, e cila u njoh zyrtarisht në vitin 1937.
Kjo periudhë u shoqërua edhe me dhunë, si vrasja e priftit Kristo Negovani (mbështetës i shqiptarizmit) dhe vrasja e Peshkopit të Korçës (1906) nga çetat shqiptare. (vrasja e Kristo Negovanit u organizua dhe u urdhërua nga Mitropolia Greke e Kosturit (Kastoria), e cila në atë kohë drejtohej nga Andon Jani (Germanos Karavangelis).)
Përfundime
Intelektualët e këtij grupi ishin midis dy zjarreve: influencës së Patriarkanës Greke dhe arsimit grek nga njëra anë, dhe nevojës për një program kombëtar shqiptar nga ana tjetër. Ndërtimi i një identiteti kombëtar nuk ishte i lehtë për një popullsi me marrëdhënie kaq të ndërthurura me fqinjët e tyre myslimanë dhe ortodoksë. Siç vërejnë studiuesit, shpesh edhe vetë protagonistët ishin të konfuzuar mbi kuptimin e saktë të termave “Grek”, “Romios” apo “Graikos” në atë kohë tranzicioni të madh.
