Një lexim kritik i tezës së prejardhjes ekskluzivisht greke të epokës së bronzit
Së fundmi, portali Greek Reporter publikoi një artikull me titull “DNA Study Finds Maniots Are Descendants of Bronze Age Greeks”, ku referohet një studim i botuar në Communications Biology (Nature Portfolio), sipas të cilit banorët e Mesa Mani (Mani i Mesëm/Brendshëm), në Peloponez, përbëjnë një “ishull gjenetik” në Europë dhe ruajnë linja atnore që shtrihen deri në epokën e bronzit, hekurit dhe periudhën romake brenda hapësirës greke.
Artikulli thekson izolimin gjeografik të zonës, vazhdimësinë e linjave atnore mashkullore, si dhe faktin që mbi 50% e burrave të sotëm të Mesa Mani rrjedhin nga një paraardhës i vetëm i shekullit VII pas Krishtit – fenomen i njohur si “bottleneck” demografik. Po ashtu, theksohet prania e haplogrupeve si E-V13, J2 (sidomos J2a), R1b, G2a etj., të cilat interpretohen si tipike për popullsitë e Greqisë së Jugut dhe për shtresat mikene të epokës së bronzit.
Megjithatë, nga ky konstatim shkencor mbi vazhdimësinë ballkanike e deri te përfundimi se Maniotët janë “pasardhës të grekëve të epokës së bronzit” në kuptimin etno-kombëtar modern, ekziston një hendek metodologjik i thellë. Qëllimi i këtij shkrimi është të analizojë në mënyrë kritike këtë interpretim, duke e vendosur në kontekstin e historisë së migrimeve arbërore në More, të debatit historiografik mbi arvanitët dhe të të dhënave bashkëkohore të gjenetikës së popullatave.
Çfarë thotë realisht studimi gjenetik?
Sipas përmbledhjes së paraqitur në Greek Reporter, studimi konstaton:
- Izolim gjenetik afatgjatë të popullsisë së Mesa Mani.
- Dominim të haplogrupit E-V13 në linjat atnore.
- Frekuencë të lartë të J2a (i lidhur shpesh me shtresat e Egjeut dhe të periudhës mikene).
- Prani të R1b (degë të ndryshme), G2a, I2 dhe T.
- Një “bottleneck” në shekullin VII.
Është thelbësore të kuptohet se gjenetika e popullatave nuk operon me kategori kombëtare moderne (“grek”, “shqiptar”), por me linja atnore, klastera statistikore dhe vazhdimësi rajonale. Vetë autori kryesor i studimit, sipas artikullit, thekson se “Greekness is a cultural trait, not a genetic one”. Pra, identiteti grek nuk përkufizohet nga ADN-ja.
Kjo fjali është kyçe. Nëse “grekësia” është kulturore, atëherë një vazhdimësi gjenetike e epokës së bronzit në Peloponez nuk provon asgjë mbi identitetin etnik të sotëm në kuptimin kombëtar.
Haplogrupi E-V13: çelësi i debatit
Haplogrupi më i shpeshtë ndër Maniotët është E-V13. Po ashtu, E-V13 arrin frekuencën më të lartë në Europë pikërisht ndër shqiptarët (30–45% në shumë rajone).
E-V13 është një linjë ballkanike e epokës së bronzit, e përhapur nga rreth 2500–1200 p.e.s., e pranishme në:
- Shqipëri
- Greqinë kontinentale
- Maqedoni
- Kosovë
- pjesë të Serbisë dhe Malit të Zi
Kjo do të thotë se Maniotët dhe shqiptarët ndajnë një shtresë të përbashkët të thellë ballkanike. Por artikulli i Greek Reporter e paraqet këtë vazhdimësi si ekskluzivisht “greke”, duke e shkëputur nga konteksti më i gjerë iliro-ballkanik.
Nëse E-V13 është “pan-ballkanik”, atëherë përse kur kjo linjë arrin kulmin global ndër shqiptarët, ajo interpretohet si dëshmi e “pastërtisë mikene” vetëm në rastin e Maniotëve?
Diferenca J2a vs J2b dhe ndarja jug–perëndim
Studimet e ADN-së së lashtë tregojnë se:
- Grekët mikenas kishin frekuencë të lartë të J2a dhe E-V13.
- Rajonet ilire perëndimore kishin E-V13, J2b-Z600 dhe R1b-Z2103.
Maniotët kanë më shumë J2a (tipike për Egjeun jugor).
Shqiptarët kanë më shumë J2b-Z600 dhe R1b-Z2103 (tipike për Ballkanin perëndimor).
Kjo sugjeron një ndarje të lashtë brenda të njëjtit trung ballkanik:
- Degë jugore → Mikenas → Maniotë → Grekë të jugut.
- Degë perëndimore → Ilirë → Arbër → Shqiptarë.
Pra kemi dy degë të një trungu të përbashkët, jo dy botë të shkëputura.
Arvanitët në More dhe dëshmitë historiografike
Çështja e arvanitëve në Peloponez nuk është shpikje e shekullit XIX.
Historianë si:
- Konstantinos Sathas
- Jakob Philipp Fallmerayer
- Aristidh Kola
kanë trajtuar gjerësisht praninë arbërore në More.
Fallmerayer argumentonte se Morea ishte bërë gjerësisht shqipfolëse në Mesjetë. Sathas, në veprat e tij si Realia Byzantina, rishqyrtoi identitetin e fiseve të quajtura tradicionalisht “sllave” (Ezeritë, Melingë), duke sugjeruar origjinë iliro-arbërore mbi bazë onomastike dhe strukturore.
Aristidh Kola formuloi një tezë provokuese: “Që të vërtetosh se je grek, së pari duhet të vërtetosh se je arvanit”, duke nënvizuar rolin e arvanitëve në formimin e shtetit grek modern.
Figura si Theodoros Kolokotronis, “Plaku i Moresë”, kishin origjinë arvanite. Roli i arvanitëve në Luftën e Pavarësisë greke është i padiskutueshëm.
Mani: etnonim, strukturë fisnore dhe paralelizma kulturore
Struktura shoqërore e Manit – kullat prej guri, organizimi fisnor, gjakmarrja, kodi i nderit – ka paralele të forta me zonat malore shqiptare.
Edhe vetë studimi thekson strukturën patriarkale dhe vazhdimësinë e linjave mashkullore.
Nëse një popullsi:
- ka dominim të E-V13,
- ruan izolim malor,
- ka organizim fisnor të theksuar,
- ndan shtresa të përbashkëta të epokës së bronzit me shqiptarët,
atëherë pyetja nuk është “a janë Maniotët shqiptarë?”, por: sa thellë shkon ndarja midis degës jugore dhe asaj perëndimore të trungut ballkanik?
Çfarë nuk provon studimi
Studimi nuk provon:
- që Maniotët janë “pasardhës të pastër mikenas”.
- që ata nuk kanë përzierje me shtresa arbërore mesjetare.
- që vazhdimësia gjenetike është e barabartë me vazhdimësi etnike kombëtare.
Ai provon vetëm izolim dhe vazhdimësi rajonale.
Në analizat PCA, shqiptarët klasterohen shumë afër grekëve, veçanërisht atyre veriorë. Maniotët klasterohen më afër grekëve jugorë, por mbeten relativisht afër shqiptarëve.
Kjo flet për një vazhdimësi të përbashkët ballkanike.
Identiteti vs prejardhja
Maniotët janë grekë në gjuhë dhe vetëdije kombëtare.
Shqiptarët janë shqiptarë në gjuhë dhe vetëdije kombëtare.
Por gjenetika nuk njeh shtete moderne. Ajo njeh shtresa demografike.
E-V13 nuk është “grek” apo “shqiptar”.
Është ballkanik i epokës së bronzit.
Nëse shqiptarët janë bartësit më të fortë të kësaj linje sot, kjo nuk i bën Maniotët shqiptarë. Por as nuk lejon që ata të paraqiten si “ishull i pastër helen” i shkëputur nga pjesa tjetër e Ballkanit.
Teza se Maniotët janë “pasardhës të grekëve të epokës së bronzit” është një interpretim kulturor i një të dhëne biologjike.
Një formulim më i saktë shkencërisht do të ishte:
Maniotët dhe shqiptarët janë degë të ndryshme të të njëjtit trung të lashtë ballkanik të epokës së bronzit, të ndara gjeografikisht, por të lidhura përmes shtresave të përbashkëta si E-V13.
Në këtë kuptim:
- Maniotët përfaqësojnë një shtresë të ruajtur të Ballkanit jugor.
- Shqiptarët përfaqësojnë një shtresë të ruajtur të Ballkanit perëndimor.
- Të dyja rrjedhin nga e njëjta bazë e thellë parahistorike.
ADN-ja nuk përcakton identitetin kombëtar.
Por ajo rrëzon mitet e pastërtisë ekskluzive.
Dhe nëse ka një mësim nga ky debat, është ky:
Ballkani është një vazhdimësi, jo një seri ishujsh etnikë të izoluar.
