Në debatin historiografik ballkanik, një nga çështjet më delikate mbetet mënyra se si elitat greke të shekullit XIX i konceptonin shqiptarët – sidomos ata të besimit mysliman. Një dokument i vitit 1879, nga i cili është shkëputur edhe fragmenti i paraqitur, dëshmon për një terminologji sot të pazakontë: shqiptarët përkufizohen si “heleno-pellazgë” (Ελληνοπελασγοί). Ky formulim nuk është thjesht një kuriozitet gjuhësor; ai pasqyron një fazë të caktuar të mendimit politik e kulturor grek, përpara konsolidimit të nacionalizmit neo-helen të fillimshekullit XX.
Konteksti ideologjik i vitit 1879
Shekulli XIX në Ballkan ishte epoka e formimit të kombeve. Në Greqi, pas krijimit të shtetit më 1830, diskursi publik përpiqej të ndërtonte një vijimësi historike nga antikiteti te kombi modern. Brenda kësaj logjike, pellazgët – popullsi parahelenike e përmendur nga autorët antikë – u shndërruan në një figurë të përshtatshme për të përfshirë popullsi të ndryshme ballkanike brenda një kornize “proto-helenike”.
Në këtë klimë lind edhe termi “heleno-pellazgë”, i përdorur për shqiptarët, duke sugjeruar një afërsi etnike me grekët përmes një substrati të përbashkët pellazgjik. Kjo nuk ishte një tezë ekskluzivisht shqiptare; ajo qarkullonte në qarqe intelektuale evropiane dhe ballkanike si pjesë e romantizmit historik të kohës.
Çfarë thotë teksti i vitit 1879?
Fragmenti i cituar thekson:
“Albanezët apo Skipetarët (helenopelazgët) janë të tillë në përkatësinë e tyre etnike dhe muhamedanë në fenë e tyre… shqiptarët janë muhamedanë në fenë e tyre, dhe shqiptarë ose Skipetarë (helenopelasgë) në përkatësinë e tyre etnike… kështu që ata duhet të shkruhen si ‘shqiptarë muhamedanë’… dhe kurrë turq…”
Ky pasazh është i rëndësishëm për disa arsye:
Dallimi i qartë midis etnisë dhe fesë. Autori këmbëngul se termi “turk” është etnik, jo fetar, dhe nuk duhet përdorur për shqiptarët myslimanë. Pranimi i identitetit etnik shqiptar. Shqiptarët përkufizohen si “shqiptarë” (Skipetarë), madje me një shtresëzim pellazgjik që i lidh me universin helen. Refuzimi i asimilimit terminologjik. Autori kërkon saktësi: “shqiptarë muhamedanë”, jo “turq”.
Ky është një dokument që sfidon stereotipin e një mohimi të hershëm e të plotë të identitetit shqiptar në diskursin grek.
Dëshmia vizuale: “Οι Μωαμεθανοί Σκηπητάραι (Ελληνοπελασγοί) και οι Έλληνες”
Teksti i fotos paraqet titullin në greqisht:
“Οι Μωαμεθανοί Σκηπητάραι (Ελληνοπελασγοί) και οι Έλληνες”
(“Shqiptarët myslimanë (heleno-pellazgë) dhe grekët”)
Në pjesën e theksuar me të verdhë lexohet se grekët ortodoksë dhe shqiptarët myslimanë (heleno-pellazgë), në vend që të shtrijnë dorën e bashkimit vëllazëror, ndahen nga “duar të ndyra” që pengojnë afrimin e dy popujve etnikisht të afërt.
Ky formulim është thelbësor: ai nënkupton jo vetëm afërsi, por edhe një projekt potencial bashkimi ose mirëkuptimi midis dy komuniteteve, të cilët paraqiten si “etnikisht të afërt” (εθνικώς συγγενεύοντες λαοί).
Nga romantizmi pellazgjik te nacionalizmi neo-helen
Pyetja që shtrohet është: çfarë ndryshoi më pas?
Në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, sidomos pas krizave ballkanike dhe shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë më 1912, diskursi shtetëror grek u bë më i ngurtë në definimin e kombit. Koncepti i “heleno-pellazgut” humbi terren përballë një identiteti më ekskluziv, të bazuar në vijimësinë e drejtpërdrejtë helene dhe në kriterin fetar (ortodoksinë) si element kombformues.
Në këtë fazë, shqiptarët myslimanë nuk përfshiheshin më në një narrativë të përbashkët historike, por trajtoheshin si element i huaj. Kështu, retorika romantike e afërsisë u zëvendësua nga një retorikë diferencimi.
Interpretim historiografik
Nga një këndvështrim akademik, duhet shmangur dy ekstremet:
As idealizimi i shekullit XIX si epokë “harmonie etnike”.
As pretendimi se mohimi i identitetit shqiptar ka qenë konstant dhe i pandryshueshëm.
Dokumenti i vitit 1879 dëshmon për një fazë tranzitore të mendimit kombëtar grek, ku shqiptarët mund të përfshiheshin në një skemë të përbashkët pellazgjike, pa u reduktuar në identitetin fetar.
Kjo është një pikë me rëndësi për historiografinë shqiptare: ajo tregon se identiteti shqiptar ishte i njohur dhe i dalluar qartë si kategori etnike, madje edhe nga autorë grekë të kohës.
Teza se “deri në fillim të shekullit XX grekët i quanin shqiptarët heleno-pellazgë” duhet trajtuar me kujdes: ajo nuk ishte doktrinë zyrtare universale, por një rrymë e caktuar intelektuale brenda kontekstit romantik të shekullit XIX.
Megjithatë, dokumenti i vitit 1879 – si në tekst ashtu edhe në titullin greqisht të riprodhuar në foto – përbën një dëshmi të qartë se:
Shqiptarët njiheshin si entitet etnik më vete. Myslimanizmi i tyre nuk i shndërronte automatikisht në “turq”. Ekzistonte një diskurs që i lidhte me botën helene përmes mitit pellazgjik.
Nga ky këndvështrim, historia e marrëdhënieve shqiptaro-greke nuk është lineare, por e përbërë nga faza afrimi, reinterpretimi dhe përplasjesh ideologjike. Dhe pikërisht këto dokumente të shekullit XIX na ndihmojnë të kuptojmë se narrativat kombëtare nuk janë të përjetshme – ato janë produkte të kohës së tyre.
Referencë:
The mohammed skepitaris and the greeks – 1879, Ant. Georgiou, me pseudonim “Epirotis”, përfshirë në një vëllimin e Giannis Vas. Peppas, si një “perceptim folklorik”.
