Nga një vështrim mbi arkivat e shekullit XIX
E vërteta mbetur e groposur nën shtresa propagande nacionaliste ballkanase, synon asgjë më pak se uniformizimin kulturor. Megjithatë, arkivat kanë një veti kokëfortë: ato flasin edhe atëherë kur politika kërkon heshtje. Një prej dëshmive më tronditëse për ndikimin dhe praninë rrënjësore të elementit shqiptar në ndërtimin e Greqisë moderne vjen jo nga autorë shqiptarë, por nga vetë elita shkencore dhe mediatike athinase e fundit të shekullit të 19-të.
Revista prestigjioze athinase “ΕΒΔΟΜΑΣ” (Java), në botimin e saj të 10 qershorit 1884, publikon një studim të hollësishëm që shërben si një “certifikatë pronësie” gjuhësore dhe kulturore mbi territorin e sotëm grek. Ky dokument, së bashku me veprat e historianëve si Friedrich Thiersch, rrëzon mitet moderne dhe na kthen te një realitet ku “Palikari”, “Fustanella” dhe “Gjakmarrja” ishin emëruesit e përbashkët të një popullsie që fliste shqip.
Gjeografia që flet Shqip: Nga Peloponezi në Atikë
Në faqet e “ΕΒΔΟΜΑΣ”, autori liston me një saktësi kirurgjikale qindra toponime që grekët e asaj kohe i shqiptonë çdo ditë, por që etimologjinë e kishin të huaj për greqishten. Dokumenti vërteton se gjuha shqipe ka shërbyer si “arkitekte” e gjeografisë helene.
Sipas tekstit, vende që sot banohen nga grekët mbajnë emra si:
- Κιάφα (Qafa): E shpjeguar si kalim apo qafë mali.
- Γκούρα (Gura): Shkëmb ose gur.
- Σκέμπι (Shkëmbi): Një fjalë që autori e identifikon drejtpërdrejt si shqipe.
- Λιόπεσι (Liopesi): E lidhur me fjalën shqipe “Lopa”.
- Βίρι (Viri): Burim uji.
Ky nuk është thjesht një ushtrim gjuhësor. Është dëshmi se kishat, manastiret dhe objektet e kultit u ngritën mbi troje ku gjuha e komunikimit me Zotin dhe me tokën ishte shqipja. Kur autori shkruan se “Pothuajse të gjitha ato fjalë që konsiderohen sllave, janë në të vërtetë SHQIPE”, ai godet në zemër një prej mashtrimeve më të mëdha historiografike: tentativën për t’i ikur elementit shqiptar duke e quajtur atë “sllav” për lehtësi politike.
“Maniotët dhe Kanuni”: Një gjak i përbashkët
Një prej pikave më interesante të dokumentit të vitit 1884 është krahasimi i zakoneve të Maniatëve (Banorëve arbërorë, të Manit, në Greqinë jugore)— të cilët shpesh cilësohen si pasardhësit më të pastër të Spartanëve — me shqiptarët e veriut. Autori pranon se kodi i nderit dhe institucioni i gjakmarrjes te Maniotët janë identikë me ata të shqiptarëve. Kjo lidhje organike tregon se struktura sociale e një pjese të madhe të Greqisë ishte e ndërtuar mbi shtyllat e traditës iliro-shqiptare.
Miti i palikarit dhe heroizmi i “Skipetarëve”
Në dokumentet e tjera të shfaqura, si ato të Friedrich Thiersch (1879), hidhet dritë mbi identitetin e heronjve të Revolucionit Grek. Dokumenti thotë qartë:
“O Miaoulis dhe Markos Botsaris ishin Skipetarë!”
Për më tepër, termi legjendar “Palikari”, simbol i trimërisë në Greqi, identifikohet si një emër me origjinë shqiptare. Kjo do të thotë se edhe vetë etika e luftëtarit, ajo që i dha lirinë Greqisë, ishte e brumosur nga fryma shqiptare. Veshja që sot konsiderohet kombëtare greke, Fustanella, pranohet në këto dokumente si një element që rrodhi nga këta luftëtarë shqiptarë (Arvanitët).
Prejardhja: Pellazgët, Ilirët dhe Epiri
Arkivat nuk lënë vend për dyshim as mbi origjinën. Shqiptarët ose “Skipetarët” shihen si pasardhës të drejtpërdrejtë të Epirit antik dhe Ilirisë së Jugut, duke ruajtur mbetjet e fundit të gjuhës Pellazgjike. Ky qëndrim i shkencës greke të shekullit XIX tregon një respekt për lashtësinë e shqiptarëve që sot, për fat të keq, është zëvendësuar me mohim.
Historia nuk Fshihet me Dekret
Dokumenti i revistës “ΕΒΔΟΜΑΣ” është një “shuplakë” intelektuale për këdo që tenton të tjetërsojë historinë. Nëse në vitin 1884 elita e Athinës e pranonte me krenari shkencore se Greqia ishte e mbushur me toponime, zakone dhe heronj shqiptarë, propaganda moderne duket se po lufton me vetë arkivat e saj.
Historia nuk është një pronë që mund të ndryshohet me urdhër politik; ajo mbetet e gdhendur në çdo gur që thirret “Gura” dhe në çdo qafë mali që thirret “Kiapha”. Është koha që kjo pasuri e përbashkët të njihet, jo si një mjet ndarjeje, por si një dëshmi e pathyeshme e bashkëjetesës dhe kontributit monumental shqiptar në themelet e asaj që sot quhet Greqi.
