Nga një familje luftëtarësh të Revolucionit Grek, te studimet në Paris dhe burgosja politike, jeta e Tsevasit mbetet një dëshmi e gjallë e ndërthurjes së identitetit arvanitas me helenizmin akademik.
Një rrugëtim mes shkencës dhe historisë
Georgios Tsevas (1866-1944) lindi në Pyli të Tanagras (atëherë e njohur si Dervenosalesi), si fëmija i nëntë i një familjeje barinjsh me rrënjë të thella historike. Gjyshi i tij, Meletios, ra dëshmor në betejat e para të Luftës për Pavarësi, ndërsa i ati, Dhimitri, i mbijetoi për mrekulli ndjekjes nga forcat osmane. Ky sfond familjar i “luftëtarëve dhe barinjve” do të skaliste karakterin e tij dinamik dhe vendosmërinë për progres.
Ndonëse u rrit në një mjedis ku prindërit ishin analfabetë dhe ku flitej shqip toskerisht (arbërishtja), Tsevas u shndërrua në një mjeshtër të gjuhës greke dhe një student ekselent. Pas diplomimit për mjekësi në Athinë (1891) dhe specializimit për pediatri në Paris, ai u kthye në Greqi jo thjesht si mjek, por si një intelektual me mision shoqëror.
Karakteri i sertë arvanitas: Mbrojtja me “pistoletë” dhe penë
Një nga episodet më interesante të jetës së tij, që pasqyron lidhjen e fortë me origjinën, është sfida për duel që ai i bëri një studenti rumun në Paris. Shkaku? Ofendimet e vazhdueshme të këtij të fundit ndaj origjines. Tsevas, i njohur si qitës i shkëlqyer, nuk hezitonte të mbronte me forcë nderin e tij.
Lidhja e tij me botën arbërore nuk ishte vetëm sentimentale, por edhe shkencore. Dokumentet e kohës sugjerojnë se ai zotëronte dhe kishte studiuar fjalorë të hershëm (si ai i vitit 1635 “Latino-Epiroticum”), të cilët dëshmojnë vazhdimësinë e emërtimit “Arbeni” dhe lidhjen mes Epirit dhe Arbërisë.
Politika dhe “Historia e Tebës”
Karriera e tij politike ishte sa e lavdishme, aq edhe e stuhishme. Si Kryetar i Bashkisë së Tanagras, ai zbatoi sisteme inovative për ndërtimin e rrugëve dhe urave, duke përfshirë punën vullnetare të qytetarëve kur fondet shtetërore mungonin. Mirëpo, shpirti i tij i pavarur dhe mbështetja për Eleftherios Venizelos i kushtuan shtrenjtë.
Në vitin 1918, pas trazirave politike, Tsevas u burgos për dy vjet. Ishte pikërisht në Qelinë 66, nën hijen e mureve të ftohta, ku lindi kryevepra e tij: “Historia e Tebës dhe e Beotisë”. Duke studiuar autorët antikë për të mos rënë në dëshpërim, ai dokumentoi historinë e tokës ku arvanitasit kishin lënë gjurmë të pashlyeshme.
Trashëgimia: Labi kundrejt Kozmopolitit
Në kontekstin e polemikave të kohës (siç shihet në satirat e “Romyos”), Tsevas përfaqësonte figurën e “Liapit” – Labit ose arvanitasit autentik, njeriut të popullit që ishte shtylla kurrizore e mbretërisë së re greke, në kontrast me politikanët “e shkolluar” të tipit Trikupis që shpesh e nënçmonin këtë element.
Puna e tij nuk u ndal te mjekësia apo historia. Ai la pas:
- Përkthime nga frëngjishtja (Fenelon).
- Fragmente të një Fjalori të gjuhës Arvanitase (Arbërishtes), duke vërtetuar dëshirën e tij për të dokumentuar gjuhën e nënës.
- Një katalog peshkopal të Tebës.
Fundi i një epoke
Georgios Tsevas mbylli sytë më 9 tetor 1944, vetëm tre ditë para çlirimit të Athinës nga pushtimi nazist. Ai nuk arriti ta shihte qytetin e lirë, por la pas një trashëgimi të pasur intelektuale që uron një pajtim mes shkencës, politikës dhe identitetit etnik. Ai mbetet simboli i arvanitasit që, pa mohuar asnjëherë “arbërishten” e shtëpisë, u bë një nga kolonat e kulturës dhe shtetformimit grek.
Vepra e Tsevas, “Historia e Tebës”, u ri-botua në vitin 2006 nga Qendra Kulturore e Bashkisë së Tebës, duke rikonfirmuar vlerën e saj të pakohë për studimet beotiane dhe arbërore.
