Një rrugëtim drejt etimologjisë së “Emrit” dhe vazhdimësisë kulturore Pellazgo-Ilire
Në analet e historisë botërore, “Çështja Homerike” mbetet një nga enigmat më magjepsëse. Kush ishte njeriu që i dha zë Iliadës dhe Odisesë? Ndërsa historiografia tradicionale shpesh mjaftohet me portretizimin e një poeti të verbër nga Jonia, një vështrim më i thellë drejt rrënjëve etimologjike dhe trashëgimisë gojore të Ballkanit sugjeron një realitet shumë më kompleks. Homeri, mbase, nuk është thjesht një individ, por vetë Fama – një mishërim i traditës mijëvjeçare që rrodhi nga zemrat e rapsodëve ballkanikë për t’u kodifikuar më pas në Athinën e Peisistratit.
Homeri: Miti i “Emrit” dhe i “Famës”
Sipas një teze që gjen mbështetje në studimet krahasuese gjuhësore, emri “Homer” mund të mos jetë një emër i përveçëm në kuptimin modern, por një titull funksional. Teksti i ofruar dhe dëshmitë e studiuesve si Georgios Tsevas (i cili hulumtoi dialektin tosk arvanitas/shqiptar) na drejtojnë drejt rrënjës “Emën” (Emër). Në dialektin gegë dhe në “arvanitika”, i emni/emëni mbart kuptimin e dikujt që ka emër, që është i famshëm, që ka lënë gjurmë në kujtesën kolektive.
Në këtë dritë, Homeri është “I Përmenduri”. Ai përfaqëson traditën gojore që kalohej “gojë më gojë” nga rapsodët, të cilët recitonin bëmat e heronjve jo si një lexim tekstesh, por si një akt gjallimi shpirtëror. Ky proces i “mbledhjes” së eposit nga Peisistrati konfirmon se poezitë ekzistonin si një pasuri e shpërndarë pellazgo-ilire përpara se të merrnin formën e shkruar greke.
Rapsodët e Dardanisë dhe vazhdimësia Ilire
Një pikë kthesë në këtë diskurs është polemika mbi origjinën e popujve të Ballkanit. Ndërsa Wikipedia – një enciklopedi e redaktueshme saktesisht nga kushdo që ka vullnet ta bëjë – dhe historiografia e ndikuar nga pansllavizmi shpesh përpiqen të sllavizojnë rajonet e Ilirisë dhe Dardanisë (Kosovës), faktet arkeologjike dhe etnografike flasin ndryshe. Sllavët mbërritën në Ballkan në shekujt VI-VII m.K., ndërsa rapsodët e Kosovës së sotme (Dardanisë se dikurshme) vazhdojnë të këndojnë me instrumente që kanë mbetur të pandryshuara që nga periudha mikenase dhe “helenistike”.
Për të kuptuar kush janë Ilirët dhe Dardanët, mjafton të shohësh instrumentet muzikore. Në gjetjet arkeologjike të mbretërive “Greko-Baktriane” (Afganistan) – ku ndikimi maqedonas ishte i prerë – shohim simbole si koka e cjapit, e cila mbijeton sot në helmetën e Skënderbeut dhe në instrumentet tradicionale të Kosovës (Dardanisë).
Arkeologjia e Veshjes: Plisi dhe Kausia
Dëshmia më e pakontestueshme e vazhdimësisë mijëvjeçare është ajo që njerëzit mbajnë mbi kokë. Plisi (apo pilos në greqishten e vjetër) dhe Kausia maqedonase janë simbole të gjalla. Një statujë e lashtë arkadike e vitit 550 p.K. paraqet një bari me një kapele identike me plisin që mban sot një malësor nga Shkodra. Po ashtu, portreti i Odisesë në muzeun Pushkin tregon heroin me të njëjtin plis që mban plaku gegë në ditët tona.
Kjo ngjashmëri shtrihet edhe te Kausia, kapele tipike e maqedonasve të lashtë dhe e mbretit Seleukid, Demetrius II Nicator. Eshtë tronditëse të shohësh se si kjo formë ka udhëtuar deri në Afganistan (si pakol) dhe është ruajtur në portretet e Gjergj Kastriotit, duke dëshmuar një hapësirë kulturore që lidh Epirin, Maqedoninë dhe Ilirinë me skajet më të largëta të botës që e quajtën helenistike.
Estetika e malësisë dhe stela e Dionit
Nuk janë vetëm burrat bartës të kësaj vazhdimësie. Imazhet krahasuese midis një stele varrimi nga Dioni i Pierisë (Maqedoni) dhe grave nga Malësia e Madhe tregojnë një përputhshmëri mahnitëse në modelin e flokëve dhe veshjen tradicionale. Kjo “morfologji e traditës” tregon se kultura popullore shqiptare nuk është një krijim i vonë, por një fosile e gjallë e antikitetit ballkanik.
Homeri si pasqyrë e shpirtit tonë tradicionalist
Nëse Homeri ishte i verbër, ai ishte i tillë sepse nuk kishte nevojë të shihte botën e jashtme; ai “shinte” përmes kujtesës kolektive të popullit të tij. Ai ishte “I Emni” sepse mbartte në vete emrat e të gjithë heronjve.
Artikujt dhe fotografitë e paraqitura këtu na ftojnë të rilexojmë historinë jo përmes thjerrëzave të politikës moderne, por përmes dëshmive të pathyeshme të arkeologjisë, gjuhësisë dhe etnogjenisë. Nga plisi i Odisesë te lahuta e Dardanisë, ne nuk jemi thjesht vëzhgues të historisë, por trashëgimtarë të drejtpërdrejtë të epokës homerike.
