Në fillim të shekullit XX, shtypi shqiptar në Konstantinopojë u shndërrua në një nga instrumentet më të rëndësishme të artikulimit të ideve kombëtare. Një nga organet më përfaqësuese të kësaj publicistike ishte gazeta “Besa”, e cila shërbente si platformë për debat politik, kulturor dhe arsimor ndër shqiptarët e Perandorisë Osmane.
Faqja e gazetës e datës 5 i vjeshtës së tretë, (nëntor) 1908 paraqet një tablo domethënëse të problematikave që shqetësonin elitën shqiptare në prag të transformimeve të mëdha politike të atij viti. Artikujt e botuar në këtë numër trajtojnë një sërë çështjesh që lidhen me vetëdijen kombëtare, përplasjet kulturore dhe fetare në Ballkan, si dhe me përpjekjet për organizim politik të shqiptarëve.
Diskursi politik dhe kritikë ndaj ndikimeve të huaja
Një nga elementet më të dukshme të tekstit është kritika e hapur ndaj ndërhyrjeve dhe ndikimeve të jashtme në çështjet shqiptare, veçanërisht në fushën e arsimit dhe të organizimit kishtar. Artikujt reflektojnë shqetësimin e elitës shqiptare për përpjekjet e qarqeve të ndryshme ballkanike për të përfshirë popullsinë shqiptare brenda projekteve të tyre kombëtare.
Në këtë kuptim, gjuha publicistike e gazetës është e drejtpërdrejtë dhe polemike. Autorët përdorin argumente historike dhe politike për të theksuar nevojën e një vetëdijeje të pavarur shqiptare, e cila nuk duhet të identifikohet automatikisht me përkatësinë fetare apo me ndikimin kulturor të fqinjëve.
Arsimi dhe organizimi kulturor
Një temë tjetër e rëndësishme që del nga analiza e faqes është çështja e arsimit dhe organizimit kulturor. Artikujt i kushtojnë vëmendje të veçantë rolit të shkollave dhe të institucioneve kulturore në formimin e identitetit kombëtar.
Në diskursin e gazetës, arsimi në gjuhën shqipe paraqitet si instrument themelor për emancipimin e popullsisë dhe për ndërtimin e një vetëdijeje politike moderne. Ky qëndrim pasqyron një nga parimet themelore të publicistikës së Rilindjes Kombëtare: lidhjen e drejtpërdrejtë midis gjuhës, arsimit dhe kombit.
Retorika e “besës” si koncept moral dhe politik
Vetë titulli i gazetës – “Besa” – nuk është i rastësishëm. Në kulturën shqiptare, “besa” përfaqëson një kod moral të besnikërisë dhe të përgjegjësisë kolektive. Duke zgjedhur këtë emër, redaktorët synonin të krijonin një simbol të unitetit dhe të solidaritetit ndër shqiptarë.
Në artikujt e kësaj faqeje, ky koncept shfaqet edhe në nivel retorik: autorët i bëjnë thirrje bashkimit dhe përgjegjësisë kombëtare, duke argumentuar se vetëm përmes kohezionit politik dhe kulturor shqiptarët mund të përballonin sfidat e kohës.
Konteksti historik: prag i ndryshimeve të mëdha
Data e këtij numri – nentor 1908 – është veçanërisht domethënëse. Vetëm pak javë më vonë do të shpërthente revolucioni xhonturk, i cili do të sillte ndryshime të rëndësishme në strukturën politike të Perandorisë Osmane dhe do të hapte një fazë të re për lëvizjet kombëtare të popujve të saj.
Në këtë kontekst, artikujt e gazetës “Besa” mund të lexohen edhe si një reflektim i tensioneve politike dhe i pritshmërive të elitës shqiptare për reformë dhe për njohje të të drejtave kombëtare.
Faqja e gazetës “Besa” e vitit 1908 është një dokument i rëndësishëm historik që pasqyron mendimin politik dhe kulturor të intelektualëve shqiptarë në prag të transformimeve të mëdha të fillimshekullit XX. Përmes një gjuhe të drejtpërdrejtë dhe shpesh polemike, gazeta artikulon shqetësimet kryesore të kohës: mbrojtjen e identitetit shqiptar, zhvillimin e arsimit në gjuhën shqipe dhe nevojën për unitet kombëtar.
Në këtë mënyrë, “Besa” mbetet një dëshmi e fuqishme e rolit që shtypi shqiptar luajti në formësimin e ndërgjegjes kombëtare dhe në përgatitjen e terrenit për zhvillimet politike që do të çonin, disa vite më vonë, drejt pavarësisë së Shqipërisë.
————
Burimi:
Gazeta Besa – 5/XI/1908 Shkrojtës M. Frashëri; Drejtor: H. Frashëri – Konstantinopole Mazlum-Han, Galata No 14”
