“Kronika e Tokove” nuk është thjesht një poemë lëvduese për një dinasti italiane në Greqi, por një dokument jetik për të kuptuar tranzicionin kompleks politik, etnik dhe social të Epirit dhe Akarnanisë gjatë viteve 1375–1425.
Një zbulim përtej vargjeve
Zbulimi i këtij dorëshkrimi anonim në Bibliotekën e Vatikanit, i analizuar mjeshtërisht nga Zef Skiroi – Giuseppe Schirò, hodhi dritë mbi një periudhë “të errët” të historisë mesjetare. E shkruar në vargje politike (pesëmbëdhjetërrokësh) dhe në një gjuhë demotike (popullore) të pastër, Kronika përshkruan ngritjen e Karlo I Tokos, duka i Lefkadës, drejt zotërimit të Despotatit të Janinës dhe Artës.
Ndryshe nga kronikat e tjera të Epirit që përdornin prozën apo greqishten arkaike, ky tekst vibron nga një stil i gjallë, pothuajse gazetaresk, që sugjeron se autori ishte dëshmitar okular i ngjarjeve ose pjesë e rrethit të ngushtë të oborrit të Tokove.
Identiteti “Romeos” dhe mbrojtja e Janinës
Një nga pikat më interesante që Skiroi nënvizon është anshmëria e theksuar e kronikanit. Autori shfaq një simpati të palëkundur për elementin grek (të cilët i quan “Romei”) dhe një antipati po aq të fortë ndaj zotëve shqiptarë që dominonin rajonin para ardhjes së Tokos.
Për kronikanin, Karlo Toko nuk shihet si një “pushtues latin” (perëndimor), por si një shpëtimtar i dërguar për të mbrojtur “Romejtë” nga anarkia e fiseve shqiptare. Është paradoksale se si një dinasti me origjinë italiane (Tocco) adoptohet nga narrativa lokale si kampione e ortodoksisë dhe e rendit bizantin, duke injoruar pothuajse plotësisht origjinën e tyre katolike perëndimore.
Portreti i shqiptarëve: Mes “Besës” dhe rivalitetit
Kronika ofron detaje të jashtëzakonshme mbi strukturën sociale të shqiptarëve të asaj kohe. Zef Skiroi vëren se teksti identifikon qartë organizimin në “fis” (gentes) dhe rëndësinë e lidhjeve gjakësore, të cilat i paraprijnë kodit të mëvonshëm të Lekë Dukagjinit.
- Besa: Kronikani pranon, ndonëse me një dozë cinizmi, se “Besa” (mbajtja e fjalës) ishte parimi i vetëm etik që rregullonte jetën e shqiptarëve dhe nderin e tyre personal.
- Fiset e Mëdha: Teksti përmend emra që kanë lënë gjurmë në histori: Shpatajt, Buat, Zenebishët, Mazarakët dhe Malakasët.
- Individualizmi: Shqiptarët portretizohen si luftëtarë të guximshëm, por “abasileutoi” (pa mbret/pa disiplinë qendrore), një cilësi që çonte në copëtimin e forcave të tyre për shkak të interesave private të krerëve të fiseve.
Paradoksi i aleancave: Faktori turk
Një element tronditës që del nga studimi i Skiroit është psikologjia e zotëve të krishterë (grekë dhe shqiptarë) përballë rrezikut osman. Kronika dëshmon se si, për shkak të rivaliteteve të brendshme, princërit e krishterë shpesh thirrnin turqit për ndihmë kundër njëri-tjetrit.
Vetë Karlo Toko, pas humbjes në Kranea, nuk hezitoi të kërkonte ndihmën e osmanëve dhe madje të lidhte lidhje krushqie, duke i dhënë njërën nga vajzat e tij të jashtëligjshme për martesë emirit Musa Bej. Kjo tregon se mbijetesa politike në Epirin e shekullit XV ishte një lojë e rrezikshme pragmatizmi, ku feja shpesh dilte në plan të dytë pas pushtetit territorial.
“Kronika e Tokove” mbetet një burim i pazëvendësueshëm. Ajo nuk na tregon vetëm për betejat dhe rrethimet, por për lindjen e një ndërgjegjeje të re rajonale. Për historianët modernë, ky dokument shërben si një urë që lidh botën bizantine që po perëndonte me realitetin e ri ballkanik, ku ndërthureshin identitetet etnike, kodet e lashta të nderit dhe ambiciet e dinastive të huaja.
Siç vëren Skiroi, heshtja e kronikanit në pika të caktuara është po aq domethënëse sa edhe vargjet e tij: ajo fsheh dëshpërimin e një bote që po ndryshonte rrënjësisht nën thundrën e kohës dhe luftës. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
