Nga Janina në Artë dhe Pargë, dokumentet historike dhe studimet akademike të shekullit XIX dëshmojnë për një realitet etno-gjeografik që sot është tjetërsuar: prania e pamohueshme e trungut arbëror si shtylla kurrizore e këtyre rajoneve.
Arta: Një qytet i “Lower Albania” sipas Kartografisë Britanike
Në kërkimin e identitetit historik të rajoneve të Epirit, dokumenti “The London General Gazetteer, or Geographical Dictionary” i vitit 1825 shërben si një dëshmi monumentale. Në këtë fjalor gjeografik, Arta nuk identifikohet thjesht si një rajon i Turqisë Evropiane, por specifikohet qartë si pjesë e “Lower Albania” (Shqipërisë së Poshtme).
Sipas këtij burimi:
- Arta përshkruhet si një qytet i vendosur buzë lumit me të njëjtin emër, i cili gjithashtu cilësohet si “lumë i Shqipërisë”.
- Etimologjia: Ndonëse zyrtarisht emri lidhet me forma greke, në kontekstin e shqipes, emri Arta (i/e artë) përkon me karakterin e pasur dhe pjellor të zonës, një interpretim që mbetet i gjallë në memorien kolektive shqiptare.
Lidhja Gjuhësore: Nga Epiri antik te Shqiptarët (Skipetarian)
Një shtyllë tjetër akademike është vepra e Christian Charles Josias Bunsen (1854), “Outlines of the Philosophy of Universal History”. Bunsen, duke analizuar familjet gjuhësore dhe stokun iranian, arrin në një përfundim kritik për historiografinë e Epirit:
“Gjuhët e Epirotëve dhe Maqedonasve i përkasin kësaj familjeje, e cila tani përfaqësohet në ato vende nga Skipetarian, gjuha e Shqiptarëve ose Arnautëve.”
Kjo referencë shkencore rrëzon pretendimet e mëvonshme politike dhe vërteton se popullsia që banonte në Janinë, Artë dhe rajonin e Pargës ishte vijuese e drejtpërdrejtë e popullsive antike përmes gjuhës shqipe. Kjo e bën rajonin e Epirit jo një “shtojcë” të Greqisë, por vatrën e mbijetesës së identitetit pellazgo-ilir.
Janina dhe Parga: Qendra Gravitacionale të Arbërisë
Ndonëse Janina dhe Parga shpesh shihen sot përmes lentës së kufijve modernë, historikisht ato ishin nyje ku gjuha shqipe ishte dominuese. Janina, nën drejtimin e Ali Pashë Tepelenës, u shndërrua në kryeqytetin de-facto të një Shqipërie që kërkonte autonomi, ndërsa Parga mbeti deri vonë (deri në shpërnguljet e detyruara) një kështjellë e identitetit çam.
Prania e “Shqipërisë së Poshtme” në këto territore nuk ishte thjesht demografike, por ishte administrative dhe kulturore. Hartat diplomatike të shekullit XIX e njihnin të gjithë brezin bregdetar nga gjiri i Artës deri në veri si territor shqiptar.
Gjurmët Shpirtërore: “Panagia Arvanitissa” dhe Ndërtuesit e Epirit
Një fakt i jashtëzakonshëm që del nga dokumentet e Malit të Shenjtë dhe traditës së Hiosit (Chios), është prania e mjeshtërve ndërtues arvanitë. Sipas arkivave:
- Në vitet 1042-1043, perandori Kostandin IX Monomachos dërgoi në Hios mjeshtër gurëgdhendës nga “Arvanitia” (Epiri) për të ndërtuar Nea Moni.
- Kjo prani kaq e hershme dhe prestigjioze ka lënë gjurmë deri në ikonografi. “Panagia Arvanitissa” (Shën Maria Arvanitase) nderohet sot në Greqi, ku Virgjëresha shpesh paraqitet me veshje tradicionale arvanitase.
Ky është një paradoks historik: Greqia moderne nderon shenjtore me emërtim dhe veshje shqiptare, ndërsa mohon karakterin shqiptar të tokave nga erdhën ata ndërtues (Arta dhe Janina).
Një histori e vjedhur nga Politika
Siç dëshmohet nga dokumentet e vitit 1773 (ku përmenden “Rhomaioi dhe Alvanitai” si forca luftarake në Mesdhe), suksesi i shtetit grek u ndërtua mbi gjakun dhe krahun e shqiptarëve. Shkëputja e Janinës, Artës dhe Pargës nga trungu shqiptar pas vitit 1912 nuk erdhi si rezultat i mungesës së popullsisë shqiptare, por si rezultat i projekteve ekspansioniste të mbështetura nga fuqitë e kohës.
Referencat akademike të mësipërme (London Gazetteer, Bunsen, Arkivat e Hiosit) janë dëshmitarë të heshtur të një të vërtete që nuk mund të fshihet: Këto troje janë historikisht, gjuhësisht dhe shpirtërisht pjesë e pandarë e botës shqiptare. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
