Nga një këndvështrim akademik, gruaja që drejtoi Sorbonën dhe mbetet një nga zërat më autoritarë të bizantologjisë botërore, propozon një lexim të ri të historisë greke: aty ku kombi nuk përcaktohet nga gjaku, por nga rrugëtimi i përbashkët drejt së ardhmes. –
Eleni Glykatzi-Ahrweiler nuk është thjesht një historiane; ajo është një institucion intelektual. Si gruaja e parë rektore e Universitetit të Sorbonës dhe Kryetare Nderi e Akademisë së Parisit, mendimi i saj peshon rëndë në ekuilibrat e historisë evropiane. Në një intervistë te saj reflektuese nga viti 2017, me vlerë të pakohë, Arveler shpërfaq një modesti tronditëse kur thotë se nuk e zgjodhi emrin e saj (Eleni – nga Hëna ose nga folja “kap/pushtoj”), por fati e deshi që ajo të “pushtonte” me dije atë që ajo e quan “Kryeqytetin e Botës”: Konstandinopojën dhe trashëgiminë bizantine.
Arvanitasit: Shtylla e Revolucionit dhe suksesi i asimilimit
Një nga pikat më interesante dhe guximtare të diskursit të Arveler, që prek drejtpërdrejt identitetin shqiptar në Greqi, është qasja e saj ndaj arvanitasve. Ndryshe nga historiografia romantike që shpesh përpiqet të fshehë elementet e huaja brenda trupit kombëtar, Arveler flet me një realizëm kirurgjikal.
Sipas saj, “asimilimi më i madh dhe më i mirë ,në Greqi, u bë me arvanitasit”. Ajo nuk nguron të pohojë se ishin pikërisht arvanitasit ata që bënë Revolucionin e vitit 1821 bashkë me “grekët”. Por këtu ajo shtron një pyetje epistemologjike: Me cilët grekë? Arveler sqaron se në atë kohë, koncepti i “grekut” ishte ai i “Romios” (ortodoksit nën Perandorinë Osmane). Për të, arvanitasit nuk ishin thjesht një pakicë që u shkri, por një force e madhe motorike që ndau të njëjtin vizion për të ardhmen. Këtu qëndron edhe thelbi i filozofisë së saj mbi kombin:
“Kombi nuk është e kaluara. Është e ardhmja. Nuk ka rëndësi se nga vjen, por ku shkon. Ky quhet asimilim.”
Ky qëndrim i Arveler e zhvendos debatin nga origjina etnike (ku arvanitasit kanë një prejardhje të qartë dhe të padiskutueshme shqiptare) drejt vullnetit politik dhe kulturor për të ndërtuar një shtet të përbashkët.
Miti i “Gjakut të Pastër” dhe realiteti i “Romiosinisë”
Me një goditje akademike ndaj nacionalizmit ekskluziv, Arveler citon poetin grek Elytis për të ilustruar se Greqia është një “afresk me shtresa të njëpasnjëshme”. Ajo pranon se koncepti i “gjakut të njëjtë” (omaimo) është pothuajse i pamundur të ekzistojë pas dy mijë vitesh invazionesh, migrimesh dhe përzierjesh – duke përmendur ndikimet sllave, franke dhe sidomos ato shqiptare.
Ajo bën një dallim të rëndësishëm midis termit “Helen” dhe “Romios”.
- Helen: Gjatë periudhës bizantine, ky term shënonte “idhujtarin” (paganin) dhe ishte i ndaluar deri në shekullin e 12-të.
- Romios: Është identiteti real, i gjallë dhe “i përjetshëm” që mbarti mbijetesën e grekëve dhe të bashkëpunëtorëve të tyre (si arvanitasit) përmes shekujve të Bizantit dhe Osmanëve.
Racizmi dhe “tjetri”
Në analizën e saj mbi shoqërinë moderne, Arveler tregon se racizmi lind aty ku grupet shoqërore mbyllen brenda kufijve të tyre. Ajo vëren se asimilimi bëhet i vështirë kur “tjetri” ka diferenca të mëdha gjuhësore dhe fetare, duke marrë si shembull vështirësitë e sotme me rrymat e reja të emigracionit në Evropë.
Për Arveler, pasuria e vërtetë vjen nga ndarja e kulturës, të cilën ajo e quan një “të mirë botërore që e konsumon pa ia hequr askujt”. Kjo shpjegon edhe pse integrimi i arvanitasve ishte kaq i suksesshëm: ata ndanin të njëjtën fe (ortodoksinë) dhe të njëjtin synim politik, pavarësisht gjuhës shqipe që flisnin në shtëpitë e tyre.
Eleni Glykatzi-Ahrweiler mbetet një zë që refuzon të zbukurojë historinë për qëllime politike. Kur u pyet nëse mund të rishkruante manualet shkollore, ajo u përgjigj se nuk mund ta bënte, sepse historia reale është shpesh e përgjakur dhe komplekse. Ajo zgjedh poezinë për të thënë të vërtetat e mëdha.
Për lexuesin shqiptar dhe studiuesit e Ballkanit, mendimi i Arveler është një ftesë për të parë historinë përtej miteve të “pastërtisë”. Ajo vërteton se Greqia moderne u ndërtua mbi supet e atyre që, si arvanitasit, nuk kishin nevojë të mohonin forcën e tyre burimore për t’u bërë arkitektë të një kombi të ri. Ky komb ndoshta do ishte shumë më ndryshe, nëse do u kishte njohur e respektuar rrënjët e degët arbërorëve, pa bërë luftën herë të heshtur e herë të zëshme të asimilimit.
