Pionierja e thyerjes së tabuve dhe tragjedia e një shpirti arbëror
Nga një vështrim historik dhe sociokulturor mbi jetën e piktores së parë femër në Greqinë moderne, mes petkut të “Arnautit”, rebelimit gjinor dhe hirit të harrimit.
Lindja në vitin e madh
Viti 1821 nuk shënoi vetëm fillimin e Revolucionit Grek, por edhe lindjen e një figure që do të revolucionarizonte praninë femërore në artet pamore: Eleni Boukoura. E lindur në ishullin e Spetses, ajo ishte bija e kapitenit pasur arvanitas, Jani Bukura (Yiannis Boukouras), një figurë poliedrike, pronar anijesh dhe themelues i teatrit të parë në Athinë. Edukimi i saj rrodhi në një mjedis ku gjuha shqipe e arvanitëve, kodi i “besës” dhe tradita detare gërshetoheshin me aspiratat e reja iluministe të shtetit që po lindte.
Identiteti arbëror/arvanit si taban kulturor
Dokumentet historike, përfshirë shënimet e udhëtarit Edward Dodwell (1819), theksojnë se gratë e asaj zone, si Galaxidiote dhe Spetsiote, mbanin me krenari “kostumin Arnaut” (arvanit). Dodwell përshkruan me hollësi brezin e gjerë të zbukuruar me bronz dhe argjend, duke e krahasuar këtë veshje me hijeshinë e epokës homerike.
Ky mjedis “arvanitiko”, siç përshkruhet në analizat e Giannis Peppas mbi veprën e Rea Galanakit, ishte përcaktues për karakterin e Elenit. Në shtëpinë e Bukurajve flitej “arvanitika”, një gjuhë shqipe, që Eleni e konsideronte mjetin e saj amtaro-atëror të komunikimit. Ky “gjak arvanit” (faqe 65 e dokumentit) do të shërbente si burim force për kokëfortësinë dhe këmbënguljen e saj për t’u bërë piktore në një kohë kur Akademitë ishin të mbyllura për gratë.
Metamorfoza: Nga Eleni te “Hrisinis Bukura”
Pasioni i saj për pikturën u shpërfaq herët, nën udhëheqjen e profesorit italian Raffaello Ceccoli. Mirëpo, për të vijuar studimet në Itali, Eleni ndërmori një akt radikal: ajo u maskua si burrë. Nën emrin “Hrisinis Bukuras”, ajo sfidoi “abaton-in” artistik të kohës dhe studioi në punishtet e mjeshtrave në Romë, Firence dhe Napoli.
Në Napoli, ajo u njoh me Francesco Saverio Altamura, një piktor dhe revolucionar garibaldin. Jeta e saj në Itali ishte një balancë e brishtë mes identitetit të fshehur mashkullor dhe jetës private si grua. Ajo solli në jetë tre fëmijë jashtë martese (Ioannis, Sophia dhe Alexander), përpara se të konvertohej në katolicizëm dhe të martohej me Saverion për të ligjëruar lidhjen e tyre. Megjithatë, kjo periudhë shënoi edhe fillimin e thërrmimit të saj shpirtëror: nënshkrimi i saj si “Kanenas” (Askushi) tregonte krizën e thellë të identitetit mes një gruaje që pikturonte në hije dhe një artisteje që nuk mund të deklaronte veten.
Tragjedia e kthimit dhe humbja e pasardhësve
Viti 1857 ishte kthesa e errët. Saverio Altamura e braktisi atë për të dashurën e tij angleze, Jane Hay, duke marrë me vete djalin e vogël, Aleksandrin. Eleni u kthye në Greqi me dy fëmijët e tjerë, djalin Ioannis dhe vajzën Sophia.
Në Athinë, ajo filloi të jepte mësime pikture, por fati ishte mizor. Vajza e saj, Sophia, vdiq në moshën 18-vjeçare nga tuberkulozi në vitin 1872. Pak vite më vonë, në vitin 1878, i njëjti fat goditi djalin e saj, Ioannis Altamura, një piktor detar i talentuar dhe i mirënjohur, i cili ndërroi jetë në moshën 26-vjeçare.
Humbja e fëmijëve e çoi Elenin drejt një rrënimi nervor. Ajo u mbyll në shtëpinë e saj në Spetses, ku në një akt dëshpërimi dhe “çmendurie” mistike, dogji pothuajse të gjitha veprat e saj artistike. Për 25 vitet e fundit të jetës, ajo jetoi si një eremitë, e veshur me të zeza, duke u parë nga bashkëfshatarët si një figurë e mbinatyrshme apo “shtrigë”, e munduar nga dhimbja dhe besëtytnitë arvanite që i kishin mbetur në shpirt.
Trashëgimia: “Eleni ose Askushi”
Eleni Bukura-Altamoura vdiq pothuajse e panjohur më 19 mars 1900. Eshtrat e saj dhe të fëmijëve të saj u zhvendosën më vonë në Varrezat e Athinës, në varrin e familjes Bukura.
Figura e saj u ringjall përmes letërsisë, veçanërisht nga romani i Rea Galanakit, i cili dokumenton sesi kjo “Arvanitisë e egër” (faqe 19 e tekstit) përfaqësonte urën mes traditës arvanite dhe modernitetit evropian. Ajo nuk ishte thjesht një piktore, por një simbol i “besës” ndaj artit, që pagoi çmimin më të lartë: vetminë dhe harresën.
Sipas Peppas “Ajo ishte Arvanitissa, siç ishte edhe emri i saj (Bukura = e bukur, e hijshme, e shëndetshme në shqip), dhe kjo ideologji e vjetër detare dhe paganizëm arvanit rrodhi në sytë e saj deri në fund.” Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
