Më 16 shkurt, bota akademike humbi njërën prej kolonave të saj më të larta. Eleni Glykatzi-Ahrweiler, bizantologia që riformatua kuptimin tonë mbi mesjetën lindore dhe gruaja e parë rektore në historinë 700-vjeçare të Universitetit të Sorbonës, u nda nga jeta në moshën 99-vjeçare. Por, përtej titujve dhe dekoratave, Ahrweiler la pas një trashëgimi që peshon më rëndë se vetë koha: guximin për të thënë të vërtetën përballë miteve kombëtare.
Çmitizimi i rënies së Kostandinopojës: “Kerkoporta (Porta e pasme)? Gjëra qesharake”
Ahrweiler njihej për stilin e saj të drejtpërdrejtë, “pa i përtypur fjalët”. Në dokumentet e saj mbi Rënien e Konstandinopojës, ajo godet pamëshirshëm mitin e “Kerkoportës” – derës së harruar hapur nga ku mendohet se depërtuan osmanët.
“Kerkoporta? Gjëra qesharake,” shprehet ajo në njërën prej intervistave të saj (Dokumenti 1 dhe 7). “Në nivel simbolik vetëm mund të thuash diçka. Por është njësoj si të thuash se në vend që të vriteshin tre turq gjatë hyrjes së tyre në Qytet, do të vriteshin dhjetë nëse dera do të ishte e mbyllur. Ata kishin ngritur shkallët dhe hynin nga ku të donin.”
Për Ahrweiler, rënia nuk ishte një aksident teknik, por një proces i gjatë dekompozimi që nisi që në vitin 1204 me Kryqëzatën e Katërt (Dokumenti 3). Ajo analizon me mprehtësi “Dikhazmon” (përçarjen) midis unionistëve dhe kundërshtarëve të bashkimit të kishave, duke vënë në dukje se ndërsa inteligjenca kërkonte një frymë Rilindjeje, Kisha mbetej e izoluar në fanatizëm.
Prania shqiptare: Një realitet i pamohueshëm
Për shqiptarët, Ahrweiler mbetet një zë i rrallë integriteti. Në analizën e saj mbi ushtrinë e Mehmetit II (Dokumenti 6), ajo nuk ngurron të rreshtojë përbërjen reale të forcave rrethuese:
“Mehmeti kishte mbledhur serbë, shqiptarë, turq. Përballë të paktën 100,000 burrave të tij… rreshtoheshin rreth 4,500 njerëz gjithsej, bashkë me të huajt. “popullsi periferike””
Ky pohim nuk është thjesht një detaj statistikor, por një pranim i peshës demografike dhe ushtarake të shqiptarëve në rajon. Kjo vërtetësi shkencore përforcohet edhe nga dokumentet arkivore që ajo citon apo që lidhen me periudhën (Dokumenti 8), ku në llogaritjet e popullsisë së asaj kohe, shqiptarët figuronin me një shifër mbresëlënëse prej 2 milionë frymësh, krahasuar me 3 milionë helenë dhe 2 milionë turq. Ky dokumentim i “Geniki Efimeris tis Ellados” i vitit 1829 (Dokumenti 9) shërben si një provë e pakundërshtueshme e vazhdimësisë dhe pranisë sonë masive në trojet ballkanike.
Ahrweiler, me mprehtësinë e një kërkuese që nuk pranon dogma, theksonte shpesh rolin e “popullsive periferike” në strukturat ushtarake byzantine, që mbronin Konstandinopojën. Ndonëse ajo rrallë përdorte terma etnikë të drejtpërdrejtë në tekstet e saj përmbledhëse, referencat e saj ndaj trupave nga Epiri dhe Morea (Peloponezi i sotëm) janë, në fakt, referenca ndaj shqiptarëve.
Profecitë dhe dekadenca e një Perandorie
Ahrweiler eksploron edhe anën psikologjike të fundit të Bizantit. Ajo flet për një klimë supersticioni, varfërie dhe pesimizmi që kishte pushtuar Qytetin (Dokumenti 4). Profecitë që dikur ishin optimiste, tashmë parashikonin fundin e botës.
Ajo citon vargjet e Palamas tek “Dodekalogo tou Gyftou”, duke e përshkruar Qytetin si një “prostitutë që pendohet” dhe që priste “një kasap” (Dokumenti 4). Kjo aftësi e saj për të ndërthurur letërsinë, teologjinë dhe historinë e bëri atë një rektore të paarritshme, e cila kujtohet me nderim nga brezat e studentëve të saj në Sorbonë, të cilët çdo 29 maj i dërgonin telegrame ngushëllimi (Dokumenti 2).
Mehmeti II si reformator
Një tjetër pikë ku Ahrweiler sfidon narrativën tradicionale është vlerësimi i figurës së Sulltan Mehmetit II. Ndërsa historia shpesh e portretizon thjesht si një pushtues “barbar”, ajo thekson:
“Ai nuk ishte barbar, ose nuk ishte vetëm barbar. Ishte një nga reformatorët më të mëdhenj të Turqisë. E dinte çfarë donte dhe si ta bënte” (Dokumenti 7).
Arbërorët, mbrojtësit e “padukshëm” të Kostandinopojës: Rigjetja e gjurmës shqiptare
Në korridoret e Sorbonës dhe në faqet e vëllimeve të saj mbi Bizantin, Eleni Glykatzi-Ahrweiler nuk vizatoi thjesht harta perandorish, por harta njerëzore. Ndonëse historiografia zyrtare shpesh ka prirjen t’i “greqizojë” në mënyrë uniforme mbrojtësit e vitit 1453, Ahrweiler ishte tejet e vetëdijshme për një të vërtetë që burimet bashkëkohore e bërtasin: mbrojtja e Kostandinopojës ishte një akt heroik multietnik, ku elementi shqiptar luajti një rol kyç.
Kodet e Ahrweiler: Epiri dhe Morea si “bastione arbërore”
Ahrweiler, me mprehtësinë e një kërkueseje që nuk pranon dogma, theksonte shpesh rolin e “popullsive periferike” në strukturat ushtarake bizantine. Ndonëse ajo rrallë përdorte terma etnikë të drejtpërdrejtë në tekstet e saj përmbledhëse, referencat e saj ndaj trupave nga Epiri dhe Morea (Peloponezi i sotëm) janë, në fakt, referenca ndaj shqiptarëve.
Në shekullin XV, këto zona ishin shtëpia e madhe shqiptare (arvanite). Duke pranuar se ushtria mbrojtëse ishte një mozaik “bizantinësh, italianësh dhe trupash nga provincat”, Ahrweiler la hapur derën për një lexim më të drejtë të historisë: mbrojtja e qytetit ishte edhe një mbrojtje e shqiptarëve që kishin lidhur fatin e tyre me perandorinë e perënduar.
Dëshmitë e kohës: Nga Sphrantzes te Chalkokondyles
Për të kuptuar atë që Ahrweiler e konfirmon indirekt, duhet t’u kthehemi dëshmitarëve okularë që ajo citonte gjerësisht.
- George Sphrantzes: Mik i ngushtë i Perandorit të fundit dhe dëshmitar i rrethimit, ai përmend qartë se mbrojtja mbështetej në trupa të ardhur nga Despotati i Moreas dhe zonat perëndimore. Historikisht, këto ishin “rezervat” njerëzore ku elementi luftarak shqiptar ishte dominues.
- Laonikos Chalkokondyles: Ky historian nuk ngurron t’i quajë shqiptarët (Albanoi/Arvanitai) si forcën ushtarake më aktive dhe vitale të rajonit në atë periudhë. Për Chalkokondyles, “tehu” ushtarak i Bizantit të vonë ishte shpesh me origjinë arbërore.
- Doukas: Ai përshkruan mbrojtjen si një “ushtri të vogël por të përzier”. Kur Doukas flet për “trupa nga provincat”, ai po i referohet pikërisht atij kontingjenti që Ahrweiler e njihte mirë: luftëtarët epirotë dhe moreas, të cilët në atë kohë identifikoheshin si forcë elitë.
“Vrazhdësia” e shqiptarëve si shpëtim i Perandorisë
Në analizat e saj mbi rënien, Ahrweiler vë në dukje se perandoria ishte në dekadencë, por “elementi periferik” mbante ende një lloj vitaliteti që qytetit i mungonte. Ky “vitalitet” përputhet me përshkrimet e historianëve modernë si Steven Runciman.
Në kryeveprën e tij “The Fall of Constantinople 1453”, Runciman specifikon se mbrojtja përfshinte “grekë, latinë dhe ballkanas të ndryshëm”, ku kontingjenti shqiptar zinte një vend parësor në mbrojtjen e mureve dhe në përleshjet e fundit heroike.
Përtej greqizimit: Drejtësia shkencore e Ahrweiler
Një nga vlerat më të mëdha të Eleni Ahrweiler ishte refuzimi për t’u bërë pjesë e makinerisë së “greqizimit” të elementit arbëror. Ajo nuk e fshehu faktin se Bizanti i vonë ishte një organizëm ku etnitë ndërthureshin. Duke cituar shifrat e popullsisë ku shqiptarët llogariteshin në miliona (Dokumenti 8), ajo vërtetoi se prania jonë nuk ishte thjesht “një shënim në fund të faqes”, por një faktor përcaktues demografik dhe ushtarak.
“Kostandinopoja nuk ra vetëm si një qytet helen; ajo ra si kryeqendra e një bote ballkanike ku shqiptarët ishin mbrojtësit, po aq sa edhe dëshmitarët e fundit të një epoke,” dukej se thoshte heshturazi puna e saj.
Eleni Ahrweiler iku duke na lënë çelësat për të hapur arkivat e së vërtetës. Ajo na mësoi se pas emrave të përgjithshëm si “trupat e Moresë”, fshihen luftëtarë me fustanella e gjak arbëror. Kujtimi i saj do të jetë i përjetshëm, jo vetëm në Paris e Athinë, por edhe në Tiranë, si një grua që pati guximin t’i shihte shqiptarët në sytë e historisë, aty ku të tjerët zgjodhën t’i mbyllnin. Ajo nuk ishte thjesht një historiane e të shkuarës; ajo ishte një mbrojtëse e të vërtetës në të tashmen. Për të, historia nuk ishte një mjet për të ushqyer nacionalizmat, por një pasqyrë e ftohtë për të kuptuar gabimet e njerëzimit.
Ajo pranoi rolin e shqiptarëve jo si një lëshim politik, por si një fakt historik të nxjerrë nga pluhuri i arkivave dhe realiteti i fushëbetejave. Sot, ndërsa ajo nuk është më fizikisht, emri i saj mbetet i skalitur në panteonin e mendjeve më të ndritura të shekullit. Vlera e saj nuk vdes, sepse e vërteta që ajo mbrojti është e pavdekshme. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca
I. Burime Parësore dhe Dokumente Arkivore (Cituar nga Ahrweiler)
- Glykatzi-Ahrweiler, E. Intervista dhe Ese mbi Rënien e Konstandinopojës. Referencë mbi mitin e “Kerkoportës” dhe analizën e rrethimit (Dokumentet 1, 3, 7).
- Geniki Efimeris tis Ellados. Botimi i 9 janarit 1829, Egjinë. Dokumenti nr. 8 dhe 9 mbi llogaritjet e popullsisë në territoret e kohës: 3 milionë helenë, 2 milionë shqiptarë, 2 milionë turq, 2.5 milionë sllavë.
- Analiza e Sinodit të Ferrarës (1438). Studim mbi “Dikhazmon” dhe krizën e identitetit bizantin (Dokumenti 3).
II. Historiografia Bashkëkohore e Rrethimit
- Sphrantzes, George (Georgios Phrantzes). Chronicon Minus / Annales. Dëshmitar okular i rrethimit; përshkruan trupat nga Morea dhe Epiri (zonat me prani dërrmuese shqiptare) si shtylla të mbrojtjes perëndimore të Qytetit.
- Chalkokondyles, Laonikos. Historiarum Demonstrationes (Dëshmitë e Historisë). Referencat mbi “Albanoi” (Arvanitai) si forcë ushtarake parësore në strukturat lokale dhe ballkanike të shekullit XV.
- Doukas (Historiani). Historia Byzantina. Detaje mbi ushtrinë e përzier (multietnike) dhe kontingjentet provinciale që shërbyen nën muret e Konstandinopojës.
III. Studime Moderne
- Runciman, Steven. The Fall of Constantinople 1453. Cambridge University Press, 1965. Analizë mbi përbërjen etnike të mbrojtjes, duke përfshirë “ballkanasit e ndryshëm” (nënvizuar elementi shqiptar në kontingjentet e Moreas).
- Nicol, Donald M. The Last Centuries of Byzantium, 1261-1453. Studim mbi rolin e kolonive shqiptare në Despotatin e Moreas dhe ndikimin e tyre ushtarak në fundin e perandorisë.
