Si u shndërrua tabani ynë etnografik në pronë të muzeve botërore, duke lënë pas një mjegullnajë mbi rrënjët tona më të hershme.
Historia e arkeologjisë në Shqipëri nuk nisi si një projekt për zbulimin e identitetit kombëtar, por si një kronikë ekspeditash të huaja, shpesh me karakter grabitqar. Dokumentet historike dëshmojnë se interesi i parë për monumentet tona nuk buronte nga dëshira për të kuptuar vazhdimësinë tonë etnokulturore, por nga etja e perandorive dhe studiuesve të huaj për të pasuruar koleksionet e tyre me thesare të “botës klasike”.
Arkeologjia si mjet i “Gahisë” dhe i grabitjes legjitime
Që në shekullin e 15-të, me Ciriaco d’Ancona-n, dhe më pas me hov të hapur në shekullin e 19-të, Shqipëria u pa si një “minierë” artefaktesh. Misioni arkeologjik i Napoleonit III nuk kishte si qëllim ndriçimin e historisë së banorëve vendas, por gjurmimin e fushatave të Cezarit. Rezultati? Vepra arti të paçmueshme nga Apollonia dhe Durrësi u transportuan drejt Luvrit, duke u shkëputur përgjithmonë nga konteksti i tyre fillestar.
Ky fenomen nuk u kufizua vetëm në Perëndim. Zyrtarët dhe tregtarët osmanë vepruan në të njëjtën mënyrë, duke i transferuar objektet e gjetura në Durrës, Finiq e Koman drejt Kostandinopojës. Ky “eksod” i pasurisë sonë arkeologjike shënoi hapin e parë të një abuzimi të madh me tabanin tonë etnografik dhe etnologjik.
“Luksi” i kërkimit të rrënjëve dhe fokusimi i njëanshëm
Pas shpalljes së Pavarësisë në vitin 1912, mbijetesa kombëtare ishte prioriteti kryesor. Siç citohet edhe në dokumentet e kohës, “kërkimi mbi të kaluarën e largët të Shqipërisë ishte një luks që u lihej të tjerëve”. Ky “luks” ra në duart e misioneve italiane dhe franceze, të cilat, ndonëse bënë punë sistematike në vitet 1920-1930, kishin një objektiv të qartë: gjurmimin e vendbanimeve të lashta helene dhe romake.
Këtu nis edhe shpërfytyrimi i rrjedhës së historisë sonë. Interesi i këtyre misioneve për rrënjët më të hershme të Shqipërisë — ato që paraprijnë dhe qëndrojnë në themel të elementit vendas — ishte pothuajse inekzistent. Fokusimi i njëanshëm vetëm te kultura antike hellene dhe ajo romake krijoi një boshllëk historiografik, duke e paraqitur territorin shqiptar thjesht si një provincë të kulturave fqinje, e jo si një vatër të rëndësishme autoktone.
Shpërfytyrimi i historisë dhe humbja e mundësisë
Abuzimi me thesaret tona nuk ishte vetëm fizik (vjedhja e objekteve), por edhe intelektual. Zbulimet e kryera, siç theksohet, “pasuruan muzetë e huaj, veçanërisht ato të Italisë”, por më e rëndësishmja, ato i shërbyen një narrative që shpesh injoronte vazhdimësinë pellazgo-ilirike.
Kur arkeologjia kombëtare nisi të merrte frymë pas Luftës së Dytë Botërore, nën drejtimin e figurave si Muzafer Korkuti, sfidat ishin titanike. Shumë monumente ishin dëmtuar, shumë objekte ishin tjetërsuar dhe, mbi të gjitha, shumë nga “provat materiale” të rrënjëve tona më të hershme ishin asimiluar nën emra e etiketa të huaja në muzetë e Evropës.
Sot, ne përballemi me rrezikun e madh: a do të kemi mundësinë ta njohim ndonjëherë rrjedhën e vërtetë të historisë sonë ashtu siç ishte, pa filtrat e misioneve grabitqare? Shpërfytyrimi që i është bërë të kaluarës përmes fokusimit selektiv te vendbanimet e lashta hellene dhe romake, duke lënë në harresë “tabanin” tonë të vërtetë, ka lënë një plagë në kujtesën tonë kolektive që kërkon dekada kërkimesh të pavarura dhe kritike për t’u shëruar.
Mjegullnaja e Historisë: Kur dëshmitë arkeologjike kthehen në fantazma
Humbja e pariparueshme e objekteve që duhej të ndriçonin lidhjen mes kultit antik të kavalierit dhe traditës sonë etnokulturore; një histori që po na rrëshqet mes duarve.
Nëse faza e parë e arkeologjisë në Shqipëri u karakterizua nga eksodi i ligjëruar i thesareve drejt muzeve të huaja, një tjetër dramë, po aq e rëndë, u zhvillua në heshtje: humbja përfundimtare e objekteve në terren. Dokumentet e studiuesve si Leon Heuzey, Carl Patsch apo A. Gillieron, na shfaqin sot një realitet tronditës. Ne nuk kemi humbur vetëm gurë të gdhendur; kemi humbur “kodet” gjenetike të historisë sonë, duke krijuar një hapsirë paqartësie që vështirë se do të plotësohet ndonjëherë.
Skicat si dëshmi e fundit: Rasti i Kolkondasit dhe Shën Kozmait
Dokumentacioni i Iris Pojanit mbi relievet e Apollonisë sjell në dritë raste flagrante të kësaj humbjeje. Një prej tyre është Kavalieri me qëndrim në këmbë (Fig. 5), dikur pjesë e Manastirit të Kolkondasit. Sot, ky relief nuk ekziston më fizikisht. Ne e njohim atë vetëm përmes një skice të Becali-t, të marrë nga Patsch në vitin 1904. Ky objekt, që paraqiste një burrë në pozicion heroik me një kalë pa shalë, ishte një urë lidhëse mes artit të frizit të Partenonit dhe realitetit vendas apolloniat.
Më tragjik është rasti i reliefit të parë nga Gillieron në vitin 1876 në kishën e Shën Kozmait. Ai përshkruan një ushtar pothuajse nudo me një heshtë dhe një kalë. Ky objekt nuk ka as foto, as skicë—ka mbetur vetëm një përshkrim i zbehtë në letër. Kjo është “mjegulla” për të cilën flasim: objekte që dëshmojnë ekzistencën e një kulti të fuqishëm të kavalierit (ndoshta perëndia ilire e luftës, Medaur), por që janë zhdukur pa lënë gjurmë, duke na lënë në pamundësi për të vërtetuar shkencërisht vazhdimësinë tonë.
“Spolia” dhe Shpërfytyrimi i Funksionit
Një fenomen tjetër që dëshmojnë dokumentet është përdorimi i objekteve arkeologjike si spolia (material ndërtimi i ripërdorur). Fragmenti i skenës së banketit (Fig. 6, MAA 2446), i gjetur në teatrin e Apollonisë, ishte ripërdorur si thjesht një gur ndërtimi. Kjo tregon një shkëputje brutale mes vlerës fillestare sakrale të objektit dhe trajtimit të tij të mëvonshëm.
Kur objektet arkeologjike përfundojnë si gurë cepi nëpër kisha e manastire (si rasti i kavalierit në fasadën e kapelës së Shën Mërisë, Fig. 3), ato i mbijetojnë kohës, por shpesh humbasin kontekstin. Megjithatë, ironia qëndron se banorët e zonës, edhe pa e ditur origjinën antike, i identifikonin këto figura me Shën Gjergjin. Ky është “tabani etnografik” që mbijetoi në kujtesën popullore, edhe kur shkenca dështoi t’i ruante objektet.
Artifakti pellazg, i zhdukur në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë
Në Kalanë e Katafiqit në Vlorë, në vitin 1974 u gjetë nga studiuesi dhe etnologu Rrok Zojzi një pllak guri me permasat 40X65 në qendër të së cilës ishte gdhendur një shqiponjë dykrenare me simbolin e lisit në gjoks (simboli Dodonës). Ilustrimi i kesaj pllake është bërë nga Pandi Mele. Por në vitet 1980-1981 ky artifakt zhduket nga mjediset e Akademisë së Shkencave. Ilustrimi i artifaktit është publikuar në vitin 1982 në kopertinën e punimit me titull “Etnogjeneza e popullit shqiptar në dritën e historisë” nga profesor Aleks Buda.
Pllaka në fotografi, është një riprodhim nga mjeshtri dhe studiuesi nga Prishtina, zoti Xhemajl Gashi.
Mungesa e objektivitetit dhe “vrimat e zeza” të historiografisë
Mungesa e këtyre objekteve krijon një pasiguri akademike. Kur nuk kemi objektin në dorë për ta studiuar petrografinë, teknikën e gdhendjes apo detajet e koracës (si në rastin e MAT 1116), ne jemi të detyruar të bazohemi në “supozime”. Heuzey apo Patsch mund të kenë pasur pikëpamjet e tyre të kohës, shpesh të ndikuara nga helenizmi apo romanizmi, por pa objektin fizik, ne nuk mund t’i kundërshtojmë apo t’i saktësojmë ato me metodat moderne.
Kjo pasuri arkeologjike “e humbur përgjithmonë” ka krijuar një shpërfytyrim të rrjedhës së historisë. Ne jemi sot para një mozaiku ku mungojnë gurët kryesorë. Pa këto dëshmime fizike, hulumtimi i identitetit tonë mbetet i varur nga skicat e huaja dhe përshkrimet e udhëtarëve të shekullit të kaluar, duke na lënë në një mjegullnajë ku e vërteta dhe supozimi ndahen nga një vijë shumë e hollë.
Përfundimi i hidhur mbetet ky: Arkeologjia shqiptare nuk është vetëm një histori zbulimesh, por mbi të gjitha një histori humbjesh. Çdo objekt i zhdukur është një fjalë e fshirë nga libri i origjinës sonë, një mundësi më pak për të njohur veten ashtu siç ishim, përpara se koha, injoranca dhe abuzimi të na shpërfytyronin kujtesën. Përgatiti Elis Buba / usaalbanianmediagroup.com
Burimet:
- Pojani, Iris. “Relievet me temë heroike dhe votive të Apollonisë”. Publikuar në revistën shkencore ILIRIA, Nr. 1-2, viti 2001-2002 (f. 120-126).
- (Manual/Enciklopedi). “Archeological Research in Albania”. Fragmenti studimor që trajton historikun e misioneve të huaja dhe fillimet e arkeologjisë shqiptare (referencat e brendshme: NA1b 1984 dhe FESH 1985).
Këto janë burimet historike dhe arkivore mbi të cilat bazohen analizat e mësipërme, të cilat vërtetojnë lëvizjen dhe humbjen e artefakteve:
1. Mbi misionet e hershme dhe humbjen e objekteve:
- Heuzey, L. & Daumet, H. Mission archéologique en Macédoine, Paris, 1876. (Përshkrimet e para të relieveve dhe lëvizja e tyre drejt Luvrit).
- Patsch, Carl. Das Sandschak Berat in Albanien, Vjenë, 1904. (Dokumentimi i relievit të humbur të Kolkondasit përmes skicave të Becali-t).
- Gillieron, A. Étude sur les ruines d’Apollonie d’Épire et sur ses monuments funèbres, Paris, 1877. (Dëshmia e vetme për reliefin e humbur në kishën e Shën Kozmait).
- Praschniker, C. Muzakhia und Malakastra, Archäologische Forschungen in Mittelalbanien, OeJh XXI-XXII, Vjenë, 1922-1924. (Zbulimi dhe fragmentimi i stelës së Apollonisë).
2. Mbi interpretimin e elementit vendas (Ilir):
- Anamali, Skënder. “Të dhëna mbi elementin ilir në qytetet antike Epidamn dhe Apolloni”. BUShT, SShSh, 1956/1.
- Ceka, Hasan & Anamali, Skënder. Artikuj studimorë në BUShT, SShSh, nr. 3, 1959. (Mbi ikonografinë e kavalierit dhe perëndinë Medaur).
- Ilustrimi pllakes bërë nga Pandi Mele / Pllaka në fotografi, është një riprodhim nga Xhemajl Gashi.
