Nga një vështrim mbi dorëshkrimet e Leonidas Zois dhe dëshmitë e herëshme historike, zbulohet rrugëtimi i njërës prej familjeve më fisnike shqiptare, e cila la gjurmë të pashlyeshme në gjeopolitikën mesjetare të Ballkanit dhe në diasporën e hershme në Greqi e Itali.
Saga e familjes Muzaka (Mouzakis) nuk është thjesht një histori familjare, por një pasqyrë e lëvizjeve kombëtare dhe ushtarake të Shqipërisë mesjetare. Sipas dokumenteve të kohës, emri “Muzaka” e ka origjinën nga fjala shqipe Musaka (ose Mouzika), që në etimologjinë e vjetër lidhej me termin “kasolle” (καλύβια), duke sugjeruar fillimet e hershme të këtij fisi në zonat rurale të Shqipërisë, përpara se të ngjiteshin në majat e fisnikërisë evropiane.
Zotërimet e hershme dhe epoka e Beratit
Sipas shënimeve të Anthimos Alexoudis, shtëpia e Muzakajve udhëhoqi me dorë të fortë në qytetin e Beratit (ish-Beligradi) nga shekulli XIV deri në fund të shekullit XV. Ky territor, që mori emrin e tyre—Muzakia—ishte qendra e pushtetit të tyre.
Figurë qendrore në këtë histori mbetet Gjon Muzaka (Ioannis Mouzakis), autori i “Kronikës” së famshme familjare, i cili pas pushtimit osman u zhvendos në Napoli të Italisë. Dorëshkrimi i tij, i ruajtur në Bibliotekën Kombëtare të Napolit, mbetet një nga burimet më të rëndësishme për kuptimin e strukturës shoqërore shqiptare të asaj kohe. Pasardhësit e tij, përfshirë djalin Kostandin, vazhduan të mbanin gjallë emrin e familjes në oborret e huaja, duke kërkuar mbështetje për çlirimin e atdheut.
Aleancat fisnike dhe lidhja me Skënderbeun
Muzakajt nuk ishin thjesht sundimtarë lokalë, por pjesë e një rrjeti të ndërlidhur krushqish me familjet më të mëdha të kohës:
- Nëna e Skënderbeut quhej Vojsava (ose Voisava) dhe sipas dëshmive historike, si ajo e Gjon Muzakës, ajo ishte anëtare e familjes fisnike Muzaka. Vojsava ishte gruaja e Gjon Kastriotit dhe lindi nëntë fëmijë, duke përfshirë heroin kombëtar Gjergj Kastrioti – Skënderbeun.
- Kastrioti: Muzakajt ishin bashkëluftëtarë besnikë të Gjergj Kastriotit-Skënderbeut.
- Thopia, Arianiti dhe Balsha: Përmes martesave, ata krijuan një front të përbashkët kundër depërtimit osman.
- Titujt: Anëtarë të familjes mbanin tituj të lartë si Sebastokrator (si në rastin e Andreas Muzaka I) dhe kishin lidhje vasaliteti me Venecian dhe Mbretërinë e Napolit.
Shpërndarja gjeografike dhe “Stratiotët”
Një degëzim interesant i familjes u krijua në ishullin e Zakynthos-it dhe në zonat e Peloponezit (Elis, Triphylia). Dokumentet përmendin se në vitin 1487, Gjergj Muzaka dhe djali i tij Dhimitri, shërbyen si “Stratiotë” (ushtarë mercenarë) nën udhëheqjen e Teodor Paleologut për llogari të Venecias. Si shpërblim për shërbimet e tyre ushtarake, atyre u dhanë toka, duke themeluar fshatrat që edhe sot mbajnë emrin “Mouzaki”.
Në shekujt e mëvonshëm (XVII-XIX), kjo degë e familjes u transformua nga një kasti ushtarake në një elitë intelektuale. Ndër pasardhësit e tyre në Zakynthos gjejmë:
- Nikolla Muzaka: Kapiten anijeje që luftoi kundër turqve në 1717.
- Dr. Panajoti Muzaka: Një jurist i shquar.
- Andon Muzaka: Avokat dhe këshilltar në Ministrinë e Financave.
“Muzakajt ishin qendra e autoritetit në lumin Devoll dhe në të gjithë Epirin e Ri, nga lumi Gjenuz deri në lumë Aous (Vjosë).” — G. Hahn
Trashëgimia në toponimi
Edhe sot, gjurmët e kësaj familjeje gjenden në hartën e Greqisë dhe Shqipërisë. Fshatrat si Martino dhe Pavlo në Greqi, sipas regjistrimeve osmane të vitit 1466, u themeluan nga krerët e fiseve (pharas) Martin Muzaka dhe Pavlo Muzaka. Fillimisht, Martino mbante emrin “Mouzak”, por me kalimin e kohës emri ndryshoi, ndonëse origjina e banorëve mbeti e qartë.
Familja Muzaka përfaqëson prototipin e fisnikërisë shqiptare që arriti të integrohej në qytetërimin evropian pa humbur identitetin e saj luftarak. Nga kështjellat e Beratit te rrugicat e Zakynthos-it, historia e tyre është një dëshmi e rezistencës dhe e vlerave që Shqipëria i dha kontinentit gjatë shekujve të errët të mesjetës.
