Sipas dokumenteve të historianëve shqiptarë, shpërngulja masive u realizua përmes tre valëve kryesore, të bazuara në marrëveshje ndërshtetërore që synonin “shkombëtarizimin” e trojeve shqiptare.
1. Marrëveshja e vitit 1926
Kjo marrëveshje hapi rrugën për dëbimet e para masive duke i trajtuar shqiptarët si turq.
- Citimi: “Dispozitat e kësaj Marrëveshje u shfrytëzuan për të dëbuar popullsinë shqiptare nga Kosova për në Turqi, duke e konsideruar atë si turke.”
- Shifra: Parashikohej emigrimi i 300,000 deri në 400,000 personave.
2. Konventa e vitit 1938
Një marrëveshje më specifike që synonte spastrimin e zonave rurale dhe qyteteve të Kosovës dhe Maqedonisë.
- Citimi: “Më 1938 u siglua një tjetër marrëveshje… në bazë të së cilës parashikohej riatdhesimi i 250,000 vetave të ashtuquajtur turq.”
- Bilanci (1913-1941): Shifra totale e të shpërngulurve arriti në 580,000 persona.
3. Shpërngulja e pasluftës (1949-1970)
Kjo fazë u shoqërua me terrorin e UDB-së dhe krijimin e “Qendrës Transitore” në Shkup.
- Citimi mbi metodën: “Në regjistrimet e vitit 1953 u hodh baza për shpërngulje mbasi shumë njerëz u detyruan të regjistroheshin si të kombësisë turke.”
- Shifra: Gjatë kësaj periudhe (1949-1970) u shpërngulën edhe 283,000 shqiptarë të tjerë.
- Lehtësirat: Taksa për lënien e shtetësisë u ul nga 12,000 në vetëm 2,000 dinarë për person.
4. Realiteti Demografik (Statistikat e vitit 1967)
Sipas dokumenteve të Ministrisë së Brendshme Turke që dispononte Tirana zyrtare:
- 1,890,000 ishte numri i përgjithshëm i personave me origjinë shqiptare në Turqi.
- 412,000 prej tyre flisnin ende rrjedhshëm gjuhën shqipe.
1. Për Marrëveshjen e vitit 1926 dhe 1938: Marrëveshjet u nënshkruan midis përfaqësuesve të Mbretërisë Serbo-Kroate-Sllovene (Jugosllavisë) dhe Republikës së Turqisë. Teksti specifikon se delegacioni jugosllav ishte ai që finalizoi detajet për numrin e madh të emigrantëve (rreth 250,000 veta). Ajo e vitit 1938 u nënshkrua nga Ivan Vukotiç-zyrtar i lartë i Ministrisë së Jashtme të Mbretërisë SKS.
Sipas tekstit tuaj, kjo marrëveshje u shoqërua me njoftime zyrtare në shtypin turk, gazetën “Vatan” të datës 12 korrik 1938 ku thuhej se 250 mijë emigrantë nga Jugosllavia do të arrinin në Turqi.
2. Për periudhën e pasluftës (Vitet 1950): Ndonëse shpesh njihet si “Marrëveshja Gentleman” (marrëveshje gojore), në tekstin tuaj përmenden emra specifikë të udhëheqësve jugosllavë që nxitën këtë proces në terren:
- Gjoko Pajkoviq (Sekretar i Partisë për Kosovën në atë kohë).
- Dushan Mugosha.
Shpërngulja nuk ishte vullnetare, por pasojë e një politike të mirëmenduar të Jugosllavisë, e cila përdori Maqedoninë si urë kalimi: “Krijuan Maqedoninë e sidomos qytetin e Shkupit si qendër transitore… regjistroheshin si me kombësi turke e pastaj plotësonin dokumentet për në Turqi.”
