Historia e Luftës së Dytë Botërore në Ballkan është një nga kapitujt më kompleksë dhe më të politizuar të historiografisë evropiane. Në rastin e Greqisë, një nga narrativat më të përhapura në diskursin publik është ajo që paraqet komunitetin shqiptar të Çamërisë si bashkëpunëtor kolektiv të forcave naziste. Megjithatë, analiza e dokumenteve historike dhe e studimeve akademike tregon një realitet shumë më të ndërlikuar: ndërsa një pjesë e kufizuar e popullsisë çame u përfshi në bashkëpunim me pushtuesit, bashkëpunimi institucional dhe politik me nazistët në Greqi u realizua kryesisht nga struktura të vetë shtetit grek dhe elitave politike të kohës.
Qeveritë kolaboracioniste greke
Pas pushtimit të Greqisë nga Gjermania naziste dhe Italia fashiste në vitin 1941, në Athinë u krijuan qeveri të kontrolluara nga pushtuesit. Këto qeveri përbëjnë një nga shembujt më të qartë të bashkëpunimit shtetëror me nazistët në Evropë.
Tre kryeministra grekë drejtonin administratën kolaboracioniste gjatë pushtimit:
- Georgios Tsolakoglou (1941–1942)
- Konstantinos Logothetopoulos (1942–1943)
- Ioannis Rallis (1943–1944)
Këto qeveri bashkëpunuan drejtpërdrejt me autoritetet gjermane dhe zbatuan politika represive kundër rezistencës greke dhe popullsisë civile.
Në veçanti, qeveria e Rallis krijoi një strukturë paramilitare të njohur si Batalionet e Sigurisë (Tagmata Asfaleias), të cilat u armatosën dhe u trajnuan nga Wehrmacht-i gjerman për të luftuar kundër lëvizjes së rezistencës.
Këto njësi arritën deri në rreth 22 mijë njerëz, duke përfaqësuar një aparat të gjerë bashkëpunimi me pushtuesit nazistë.
Përveç tyre, edhe struktura të policisë greke, si Drejtoria e Sigurisë së Shtetit, bashkëpunuan me Gestapon dhe SS në ndjekjen dhe torturimin e rezistentëve grekë.
Ky fakt tregon se bashkëpunimi me nazistët nuk ishte një fenomen marginal apo etnik, por një realitet institucional që përfshinte një pjesë të aparatit shtetëror grek gjatë pushtimit.
Çështja çame dhe kompleksiteti historik
Në të njëjtën periudhë, në rajonin e Thesprotisë (Çamërisë) jetonte një popullsi e përzier greke dhe shqiptare. Në kontekstin e tensioneve etnike dhe të pushtimit të Boshtit, një pjesë e popullsisë myslimane çame bashkëpunoi me autoritetet italiane dhe gjermane, shpesh si milici lokale ose informatorë.
Megjithatë, studimet historike theksojnë se shkalla e këtij bashkëpunimi mbetet objekt debati akademik dhe nuk mund të konsiderohet si fenomen që përfshinte të gjithë komunitetin.
Në realitet, situata ishte shumë më komplekse. Fare pak çamë bashkëpunuan me pushtuesit, një pjesë u përpoqën të qëndronin neutral dhe të tjerë madje u përfshinë në organizata të rezistencës.
Ky pluralizëm qëndrimesh është tipik për shumë shoqëri të pushtuara gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Ndëshkimi kolektiv dhe dëbimi
Pavarësisht këtij realiteti kompleks, në vitet 1944–1945 ndodhi një ndëshkim kolektiv i komunitetit çam. Forcat e organizatës nacionaliste greke EDES, të drejtuara nga Napoleon Zerva, ndërmorën një fushatë represive që përfundoi me dëbimin masiv të çamëve drejt Shqipërisë.
Historianët vlerësojnë se më shumë se 35,000 çamë u dëbuan nga shtëpitë e tyre, ndërsa mijëra të tjerë u vranë ose humbën jetën gjatë kësaj periudhe dhune dhe zhvendosjeje të detyruar.
Ky proces përbën një nga episodet më të diskutueshme të historisë së pasluftës në Ballkan dhe shpesh përkufizohet si një formë e spastrimit etnik.
Paradoksi historik
Në këtë kontekst shfaqet një paradoks historik: ndërsa bashkëpunimi me nazistët ishte një fenomen i dokumentuar edhe brenda strukturave shtetërore greke, narrativa politike e pasluftës u fokusua pothuajse ekskluzivisht në akuzën e bashkëpunimit të çamëve.
Kjo qasje prodhoi një interpretim selektiv të historisë, ku përgjegjësia individuale u zëvendësua nga një fajësi kolektive etnike.
Në historiografi moderne, një numër gjithnjë e më i madh studiuesish theksojnë se analiza e kësaj periudhe duhet të bazohet në dokumente arkivore dhe jo në narrativat nacionaliste. Vetëm një qasje e tillë mund të ndihmojë në kuptimin real të tragjedive të Luftës së Dytë Botërore në rajon.
Historia e Çamërisë gjatë Luftës së Dytë Botërore nuk mund të reduktohet në një narrativë të thjeshtë të bashkëpunimit. Bashkëpunimi me nazistët ishte një fenomen që u shfaq në shumë shoqëri të pushtuara, përfshirë edhe vetë strukturat shtetërore greke.
Ndëshkimi kolektiv i një komuniteti të tërë për veprimet e një pjese të tij mbetet një nga problemet më të debatueshme të historisë së pasluftës në Ballkan dhe një çështje që vazhdon të kërkojë analizë të paanshme dhe të bazuar në burime historike.
