Fanariotët dhe Arvanitët: Dy Polet e kimisë së shpikjes së një kombi
Kur historiani dhe shkrimtari Argyris Eftaliotis botonte në fillim të shekullit XX artikullin e tij monumental “Fanariotët dhe Arvanitët”, ai nuk po përshkruante thjesht dy grupe shoqërore, por po analizonte dy motorët që i dhanë formë identitetit të ri kombëtar grek, në prag të vitit 1821. Në njërën anë qëndronte “finesa” diplomatike e Fanarit, dhe në tjetrën, “burrëria” e papërpunuar e Arbërorëve “Arvanitëve”. Ky dualitet, i cili gjen rrënjët e tij intelektuale te mendimtarë si Ioannis Vilaras, përbën thelbin e asaj që Eftalioti e quan “gatimi i shpirtit romaioi”.
Fanariotët: “Penat e artë” dhe helmi i skllavërisë
Sipas dokumenteve të kohës, Fanariotët përfaqësonin elementin politik dhe intelektual. Ata ishin njerëzit e “gungës dhe kësulës”, mjeshtër të intrigës dhe diplomacisë. Eftalioti vëren me një kritikë të ashpër akademike se, ndonëse Fanariotët punonin për të “ilustruar” kombin me shkrime, gramatika dhe filozofi, ata shpesh ishin të detyruar të luanin një lojë qartësisht të dyfishtë me osmanët.
“Politikani Fanariot nuk e nxirrte finesën e dredhisë së tij për të mirën e patriotëve të vet, por shpesh për të mirën e armikut,” shkruhet në tekstin e “O Noumas”. Megjithatë, kontributi i tyre mbetet i pashmangshëm: ata ishin thurësit e pëlhurës kombëtare, edhe pse shpesh fija e tyre ishte e ndotur nga kompromiset e gjata të skllavërisë osmane dhe qëllimeve politike të Rusisë.
Arvanitët: Fustanella që zgjoi kombin e “kalbur”
Në kontrast të plotë me sallonet e Fanarit, Arbërorët shfaqen si forca dinamike që goditi stanjacionin. Eftalioti përdor një metaforë të fuqishme: kombi ishte si një “moçalishte e sëmurë, e palëvizur dhe e kalbur”. Ishte pikërisht ndërhyrja arvanitase, me “thikat e argjendosura” dhe “fustanellën e gjerë”, që e ktheu këtë ujë të ndenjur në një lumë vërshues.
Karakteri arvanitas përshkruhet si:
- Burrëror dhe praktik: Një forcë që nuk njihte diplomacinë e fjalëve, por veprimin e pistoletës.
- Korigjues i historisë: Eftalioti pranon se edhe kur Arvanitët kishin sisteme “hajduti” apo “mashtruesi” (referencë për jetën kleftike), kjo ishte një nevojë e kohës që i shërbente mbijetesës.
- Gjak i ri: “Çfarë do të bëhej vendi ku erdhën, pa gjakun e tyre burrëror!” pyet autori, duke theksuar se Suli, Hydra dhe Speces ishin shtyllat që balancuan peshimet e gabuara të elitave të tjera.
Lidhja me Ioannis Vilaras dhe çështjen e gjuhës
Në materialet e ofruara, shohim referencën ndaj “O Logiotatos Taxidiotis”, një pasqyrim i debatit të madh mbi gjuhën. Ioannis Vilaras, si një nga figurat më progresive të Iluminizmit, mbrojti idenë se “gjuha e vërtetë e një gjinie është ajo që flitet nga të gjithë” Pra edhe shqipja e arvanitasve. Ky qëndrim përputhet me vlerësimin e Eftaliotit për Arvanitët: të dy kërkonin të vërtetën organike, jo artificialitetin e “gramatikave të vjetra Hellenike”.
Vilaras, i cili jetoi në oborrin e Ali Pashë Tepelenës, përfaqëson pikëtakimin ideal midis këtyre dy botëve. Ai ishte intelektuali që kuptoi se pa forcën arvanitase, idetë e tij për reformën gjuhësore dhe çlirimin do të mbeteshin thjesht teori në letër.
Suliotët arbërorë si peshorja e historisë dhe revolucioni gjuhësor i Vilarës
Nga një këndvështrim i historisë krahasuese dhe etnolinguistikës
Nëse historia e formësimit të shtetit modern grek do të ishte një ekuacion, në njërën anë do të kishim diplomacinë e sofistikuar (por shpesh të përlyer dhe dredharake) të Fanarit, dhe në anën tjetër, vrullin luftarak të shqiptarëve etnikë qe banonin në ato troje që ende nuk quheshin shteti Grek. Kombet asokohe ishin në fillesat e tyre si koncepte socio-politike. Por, siç vëren Argyris Eftaliotis në shkrimet e tij te “O Noumas”, ishte elementi Suliot ai që shërbeu si “peshë rënduese” në peshoren e të ashtuquajturit “moral kombëtar”.
Suliotët: Mbi Fanariotët dhe Arvanitët e kompromisave
Në materialet e arkivuara, Eftalioti pranon një të vërtetë të hidhur: jo të gjithë Arvanitët ishin në anën e duhur të historisë. Shumë prej tyre, ashtu si Fanariotët, “punonin nga ana e armikut” (referencë për shërbimet në strukturat osmane). Megjithatë, këtu hyn në lojë roli transformues i Sulit.
- Suli si Barazpeshë: “Një Suliot i vetëm mjaftonte të barazpeshonte peshimet e Arvanitëve,” shkruan Eftalioti. Suliotët nuk ishin thjesht luftëtarë; ata ishin mishërimi i një etike të papërkulshme që i detyroi edhe kritikët më të ashpër të pranonin se “gjaku i tyre burrëror” ishte ai që vaditi moçalishten e vjetër të rënduar nga skllavëria.
- Trashëgimia e “Hajdutit” (Kleftit): Duke cituar Thukididin, Eftalioti bën një paralelizëm akademik me Aetolët e lashtë dhe Gotët. Ai argumenton se ajo që dikur quhej “grabitje” ose “sistem hajduti”, në kontekstin e shekullit XVIII-XIX, ishte i vetmi mjet i mbetur për të ruajtur dinjitetin njerëzor. Suliotët e kthyen “jashtëligjshmërinë” në një akt politik çlirimi.
Shpikja e greqishtes si gjuhë për të gjithë “grekët”. Gjuha “e gjallë” përball gramatikës “së vdekur”
Një pikë qendrore e analizës sonë mbetet Ioannis Vilaras dhe përplasja e tij me “Logiotatos” (dijetarët sterilë). Materialet e bashkëngjitura (si teksti “O Logiotatos Taxidiotis”) theksojnë një krizë identitare:
| Karakteristika | Gjuha e Fanarit (Katharevousa) | Gjuha e Vilarës / Popullit (Demotike) |
| Origjina | Imitim i ngrirë i antikitetit. | Rrjedhë organike nga e kaluara Pelasgjike/Ilire. |
| Funksioni | Mjet për të ruajtur privilegjet elitare. | Mjet për t’u kuptuar nga “çdo gjini” (genus). |
| Pikëpamja e Vilarës | E konsideronte si një “maskë” që fsheh të vërtetën. | Besonte se “gjuha e vërtetë është ajo që flitet”. |
| Ndikimi | Krijonte distancë midis popullit dhe dijes. | Synonte zgjimin e vetëdijes kombëtare. |
Vilaras kritikonte artificialitetit e Katharevouzës dhe sajesën e gjuhës për një komb të porsa formuar, që po përpiqen ta njësojnë forcërisht me antikitetin. Ai mbështeste përdorimin e gjuhës popullore (Demotike), që sipas tij kishte elemente paragreke (pellazgjike). Pasi nuk kishte shume lidhje me formën bizantine anadollake, por kishte rrënjë në gjuhët e Ballkanit, përfshirë shqipen ose ilirishten sic njihej gjuha jonë, sipas terminologjisë së kohës. Megjithate Vilaras nuk u përfill dhe gjuha artificiale vijoi të ishte zyrtare deri para pak dekadash. Gjuha Demotike u bë gjuha zyrtare e Greqisë vetëm në 1976.
Sakaq që për krahësim kujtojmë se standardizimi letrar i gjuhës shqipe është bërë në vitin 1972.
Vilaras, duke jetuar në Janinë, një krahinë kryekëput shqiptare me ndërthurje sporadike greke, kuptoi se gjuha nuk mund të ishte një relikte e lashtë helenike e mbyllur në libra, por duhet të ishte një organizëm i gjallë. Ai kundërshtoi ata që Eftalioti i quan “njerëzit e pendlës dhe të kallamariut”, të cilët harxhonin dekada duke debatuar për pikat dhe presjet, ndërkohë që kombi kishte nevojë për një zë të qartë.
Linja Teodoziane dhe integriteti etnokulturor
Nga materialet shtesë mbi “Linjën Teodoziane”, kuptojmë se kjo ndarje midis Fanarit dhe Arvanitit nuk ishte vetëm sociale, por gjeopolitike. Suliotët dhe Arvanitët e tjerë përfaqësonin elementin që qëndroi jashtë sferës së ndikimit të drejtpërdrejtë të “finesës” bizantine-osmane të Stambollit. Ata ruajtën një lloj “pastërtie” etnike dhe gjuhësore që nuk u prek nga korrupsioni i zyrave të Fanarit. Ndaj edhe pasi u siguruan pozitat politike dhe pushteti, arvanitasit u luftuan, burgosën e mohuan, deri në pikën që ata u denatyruan.
Diskursi i Eftaliotit te “O Noumas” nuk është thjesht letërsi; është një manifest sociologjik. Ai kërkon falje që kombi u tregua “mosmirënjohës” ndaj Arvanitëve, duke u mjaftuar me “pagëzimin” e fustanellës së tyre si “Veshje Kombëtare”, por duke u mohuar shpesh kontributin intelektual dhe integritetin gjuhësor.
Sinteza e Ioannis Vilarës dhe Argyris Eftaliotit na mëson se identiteti ballkanik nuk është një monolit. Ai është produkt i një tensioni të vazhdueshëm midis Logos-it (arsyes/shkrimit) të Fanarit dhe Ethos-it (zakonit/gjakut) të Arvanitëve. Suliotët mbeten “shenjtorët laikë” të këtij procesi, pasi ata vërtetuan se pa forcën e shqiptarit, mendimi i Vilarës do të mbetej një utopi.
Midis thikës dhe penës
Artikulli i Eftaliotit na fton të reflektojmë mbi një të vërtetë historike: kombi modern grek nuk u ndërtua vetëm nga diplomatët, por nga një bashkim i pashmangshëm i “finesës fanariote” dhe “shpirtit luftarak arvanitas”. Megjithëse historiografia e mëvonshme (siç shihet në titujt e gazetave të vitit 1991 që kritikojnë “brekëgrisurit e 1821”) u përpoq t’i minimizonte këto elemente “të egra”, është e qartë se pa “magjinë” që shqiptarët mbollën në karakterin kombformues grek, shteti fqinj do të ishte i pamundur.
