Një analizë kritike mbi metodologjinë, interpretimin dhe keqpërdorimin mediatik të studimeve gjenetike. Si bie ndesh studimi i 2017, me atë të 2023?
Kur shkenca reduktohet në slogan
Në verën e vitit 2017, një studim i botuar në revistën prestigjioze Nature mbi ADN-në e Minoanëve dhe Mikenasve u shndërrua, përmes filtrit mediatik, në një pretendim pothuaj mitik: se grekët modernë janë pasardhës të drejtpërdrejtë të mikenasve. Ky narrativ u përhap gjerësisht në shtypin grek dhe ndërkombëtar, shpesh pa asnjë rezervë metodologjike, pa sqarime statistikore dhe pa analizë kritike të kampionimit.
Një nga elementët më problematikë të këtij interpretimi qëndron në një fakt të thjeshtë, por themelor: krahasimi i ADN-së antike është bërë vetëm me 30 individë grekë modernë.
Çfarë thotë realisht studimi?
Sipas artikullit të referuar nga Neos Kosmos, në përshkrimin e studimit thuhet shprehimisht:
“By comparing 1.2 million letters of genetic code across these genomes to those of 334 other ancient people from around the world and 30 modern Greeks, the researchers were able to plot how the individuals were related to each other.”
Ky formulim gjendet edhe në versione të tjera të artikullit të ripublikuara në portale të ndryshme, si p.sh.:
- Neos Kosmos
https://neoskosmos.com/en/2017/08/03/news/greece/ancient-dna-reveals-living-greeks-are-descendants-of-mycenaeans/ - Ancient Astronaut Archive
https://ancientastronautarchive.com/2017/08/the-greeks-really-do-have-near-mythical-origins-ancient-dna-reveals/
Megjithatë, as revista Nature dhe as Science – burimet shkencore primare – nuk pretendojnë në asnjë rresht se grekët modern ne teresi janë pasardhës të drejtpërdrejtë etnikë të mikenasve apo minoanëve. Studimi i “Nature” thekson – “Our results support the idea of continuity but not isolation in the history of populations of the Aegean, before and after the time of its earliest civilizations.” Përkthyer në shqip – “Rezultatet tona mbështesin idenë e vazhdimësisë, por jo të izolimit, në historinë e popullsive të Egjeut, (Greqi modern dhe rajoner perreth) para dhe pas kohës së qytetërimeve të tij më të hershme.” Ti quash te gjithe greket e sotem si pasardhes te mikenasve është një ekstrapolim mediatik, jo një konkluzion shkencor. Këtë pohim kanë mbështetur vetëm bashkeautorët grekë të studimit të Sience, Iosif Lazaridis dhe George Stamatoyannopoulos.
Studimi nga Iosif Lazaridis, i 2017 bie ndesh me atë të 2023.
Askush nuk e mohon se grekët modernë kanë pjeserisht rrënjë mikene. Megjithatë, nuk mund te bëhet një gabim i madh logjik duke injoruar studimin e Southern Arc 2022/2023 (gjithashtu nga Lazaridis dhe Universiteti i Harvardit, i botuar në revistën Science), i cili është dukshëm më gjithëpërfshirës.
Ja çfarë duhet kuptuar:
1. Rrënja e përbashkët
Si grekët e lashtë, ashtu edhe ilirët e lashtë (shqiptarët) ndajnë të njëjtën prejardhje nga fermerët neolitikë të Anadollit dhe nga popullsitë e stepës, të cilat ju i përmendni. Ky është i ashtuquajturi nënshkrim “paleo-ballkanik”. Fakti që grekët e zotërojnë këtë përbërës nuk do të thotë se shqiptarët nuk e kanë. Përkundrazi, studimi i vitit 2023 tregon se shqiptarët e kanë ruajtur këtë nënshkrim paleo-ballkanik, në disa rajone madje me më pak përzierje të jashtme sesa grekët modernë.
2. Fshirja e arvanitasve
Pretendimi se arvanitasit përbëjnë vetëm 1–2% është një deklaratë politike, jo shkencore. Deri në fillim të shekullit XX, pjesa më e madhe e Atikës, Beotisë, Eubesë dhe Peloponezit ishte shqipfolëse. Nuk mund të asimilosh një popullsi dhe më pas të pretendosh se ajo “nuk ekziston” në ADN. Ata janë pjesë përbërëse e ADN-së së Greqisë moderne.
3. Vazhdimësia ilire
Studimi i vitit 2023 konfirmon se mostrat e Ballkanit Perëndimor (ilir) nga Epoka e Bronzit dhe Epoka e Hekurit përputhen drejtpërdrejt gjenetikisht me shqiptarët modernë. Kjo nuk është “rishkrim historie”, por të dhënat më të fundit gjenomike të disponueshme sot.
4. Miti i Anadollit
Ju e paraqisni ADN-në e fermerëve anadollakë si “greke”. Në fakt, kjo ADN ka qenë e pranishme në Ballkan mijëra vjet përpara se të ekzistonte koncepti i “Hellasit”. Ajo u përket popullsive autoktone të Ballkanit, prej të cilave shqiptarët janë linja kryesore e mbijetuar.
Te mos mbetemi në vitin 2017 sepse ai artikullim na leverdis! Shkenca ka ecur përpara në 2023. Le te përditësohemi me të dhënat më të fundit të Harvardit përpara se të përpiqeni të ligjëroni në rrjetet sociale të propagandës, mbi gjenetikën.
Problemi kryesor: madhësia e kampionit
Në gjenetikën e popullsive, nuk ekziston një numër “magjik” kampionësh, por ekzistojnë standarde të qarta statistikore për të arritur rezultate përfaqësuese.
Në këtë kontekst, lind pyetja thelbësore:
A mundet që vetëm 30 grekë modernë të përfaqësojnë ADN-në e një popullsie prej mbi 10 milionë banorësh, me histori komplekse migrimi, përzierjeje dhe heterogjeniteti etnik?
Përgjigjja akademike është e qartë: jo.
Madhësia dhe diversiteti i popullsisë
Nëse kemi të bëjmë me një popullsi shumë homogjene dhe të izoluar, një kampion relativisht i vogël (50–100 individë) mund të japë sinjale fillestare. Por Ballkani – dhe veçanërisht territori i sotëm i Greqisë – ka qenë për mijëra vite:
- zonë migrimesh,
- kryqëzim popullsish,
- hapësirë e përzierjeve etnike, kulturore dhe gjenetike.
Pretendimi i homogjenitetit biologjik është më tepër ideologjik sesa shkencor.
Për studime serioze rajonale, literatura shkencore rekomandon 100–300 individë për çdo rajon gjeografik. Për një shtet të tërë, për të arritur besueshmëri 95–99%, kërkohen zakonisht 1,500–3,000 kampionë të përzgjedhur me kujdes.
Përfaqësimi gjeografik dhe historik
Nuk ka rëndësi vetëm sa njerëz testohen, por kë teston.
Për të nxjerrë përfundime mbi prejardhjen gjenetike të një popullsie:
- kampionët duhet të mbulojnë të gjitha zonat gjeografike,
- individët duhet të kenë origjinë familjare të dokumentuar për të paktën 3–4 breza në të njëjtin rajon.
Në shumë raste, kampionët e përdorur në studime ballkanike janë Arvanitas ose popullsi të tjera të asimiluara, të klasifikuara automatikisht si “grekë”, për arsye shtetërore, fetare apo administrative – një praktikë problematike nga pikëpamja shkencore.
Lloji i analizës gjenetike
- Y-DNA (linja atërore) kërkon kampionim shumë të gjerë për shkak të diversitetit të linjave mashkullore.
- ADN-ja autosomale jep një mesatare të përzierjes, por pa kampionim të mjaftueshëm rrezikon të maskojë dallimet rajonale dhe historike.
Krahasimi me standardet ndërkombëtare
Projekte madhore si 1000 Genomes Project përdorin mbi 1,000 individë për popullsi të mëdha.
Ndërkohë, projekte shqiptare moderne, me mbi 4,000–5,000 testime, kanë arritur të krijojnë një hartë gjenetike shumë më të detajuar dhe të besueshme sesa çdo studim i bazuar në 30 individë.
Nga shkenca te propaganda
Problemi nuk qëndron te studimi në vetvete, por te keqpërdorimi i tij ideologjik. Në shtypin grek, një studim i kujdesshëm dhe i kufizuar metodologjikisht u shndërrua në një narrativë nacionaliste, duke anashkaluar kufizimet e vetë autorëve.
Pretendimi për një “prejardhje të drejtpërdrejtë” nga mikenasit është një thjeshtësim i rrezikshëm, që nuk qëndron mbi bazë statistikore, gjenetike apo historike.
Çfarë na mëson rasti i “30 grekëve”?
Studimi i ADN-së është një mjet i fuqishëm, por vetëm kur përdoret me rigorozitet metodologjik dhe ndershmëri interpretative. Në rastin konkret:
- 30 individë nuk përbëjnë një kampion përfaqësues;
- rezultatet nuk mund të ekstrapolohen në nivel popullsie;
- narrativa mediatike ka shkuar shumë përtej asaj që thotë shkenca.
Prandaj, pyetja nuk është nëse studimi është i vlefshëm, por si dhe pse u keqpërdor ai. Në një epokë ku shkenca shpesh instrumentalizohet për qëllime identitare, ky rast mbetet një shembull i qartë se metodologjia është po aq e rëndësishme sa vetë të dhënat.
