Një libër i diplomatit grek Annibas Velliadis, i bazuar në dokumente zyrtare, e tregon pushtimin italian të 1939-s si çka ishte: agresion ndaj një shteti të vogël dhe jo bashkëpunim i një populli me Musolinin.
Në debatet publike në Ballkan përsëritet shpesh teza se shqiptarët ishin, në thelb, aleatë të fashizmit italian. Një akuzë e tillë kolektive nuk i qëndron as logjikës historike, as dokumenteve. Një nga burimet më të dobishme për ta provuar është libri i ambasadorit grek në pension Annibas Velliadis, Pro tis thyellis. Metaxas – Mussolini. Ellinoitalikes scheseis 1939–1940 (“Para stuhisë. Metaksas – Musolini. Marrëdhëniet greko-italiane 1939–1940”). Autori nuk shkruan nga pozicione shqiptare, kështu që dëshmia e tij ka peshë të veçantë: është pamja e një shteti fqinj, e ndërtuar mbi dokumente diplomatike.
Një pushtim me synime të vjetra imperiale
Kapitulli III i librit, “Pushtimi dhe aneksimi i Shqipërisë, prill 1939”, e hap me një tezë të qartë. Pushtimi italian ishte kulmi i përpjekjeve shekullore të Italisë për ta pushtuar plotësisht vendin dhe për ta aneksuar, sepse ai u shërbente interesave ekonomike dhe gjeopolitike italiane.
Autori e shpjegon këtë logjikë me katër pika:
- me zotërimin e bregut shqiptar, Italia do ta kontrollonte Adriatikun duke ngritur baza detare dhe do ta kthente në një lloj “liqeni italian”;
- Shqipëria do të shërbente si “urë” për zgjerimin e ndikimit italian në Ballkan;
- vendi mund të përdorej për kolonizim, pra për vendosjen e popullsisë së tepërt italiane;
- burimet natyrore dhe pasuritë prodhuese do t’i shërbenin ekonomisë italiane.
Ky është përshkrim i një pushtimi kolonial dhe nuk ka asgjë të përbashkët me një aleancë mes të barabartëve.
Thirrja për ndihmë dhe arrestimi
Faqja 113 jep një detaj me peshë të madhe. Sipas librit, kryeministri shqiptar Mehdi Frashëri, i cili mbeti në vend, u drejtua nga Tirana te bota e tërë përmes radios duke kërkuar ndihmë për ta zmbrapsur pushtimin italian. Forcat italiane të pushtimit e arrestuan dhe e dërguan me tren në Itali (shënimi 80 i librit).
Një njeri që bën thirrje ndërkombëtare kundër pushtuesit dhe arrestohet prej tij nuk mund të quhet “bashkëpunëtor i fashizmit”.
Mbreti Zog: pa strehë politike, as në Greqi
Faqja 112 tregon se si u soll shteti grek me mbretin e larguar. Zogu arriti më 8 prill në Follorinë, pa paralajmërim, me bashkëshorten dhe foshnjën trevjeçare, të shoqëruar nga një suitë e madhe. Sipas librit, solli me vete gurë të çmuar dhe një pjesë të konsiderueshme të rezervave të arit të vendit (shënimi 76). Qeveria greke dërgoi një mjek në kufi për t’u kujdesur për mbretëreshën dhe për foshnjën.
Politikisht, qeveria e Metaksait e cilësoi Zogun “të padëshiruar” dhe i ndaloi çdo veprimtari politike në tokë greke. Njoftoi Romën, përmes një të ngarkuari me punë në Athinë dhe përmes ambasadorit grek në Romë, se ishin marrë të gjitha masat që të mos kishte asnjë veprimtari politike të tij. Zogu e kuptoi klimën negative dhe u nis menjëherë, nëpërmjet Turqisë, për në Evropën Perëndimore, ku u vendos në Paris.
Ky fakt nuk shpjegon vetëm qëndrimin pro-fashist te Athinës. Tregon edhe se pushtimi u krye në një Evropë ku shtetet e vogla kishin pak hapësirë veprimi. Shqipëria u braktis, jo u përkrah.
Komeditë e “pëlqimit”: komitete të rreme dhe një asamble e porositur
Libri i përshkruan hapat politikë me të cilët Italia u përpoq t’i japë pushtimit pamjen e ligjshmërisë. Konti Ciano, që ndodhej në rajonin e Tiranës për ta ndjekur vetë pushtimin, nisi pjesën e tretë të planit, aneksimin. Ai siguroi “në mënyrë të rreme” komitete qytetarësh shqiptarë se Italia do ta respektonte pavarësinë shqiptare. Kthyer në Romë më 9 prill, i propozoi Musolinit bashkimin e dy vendeve nën kurorën italiane.
Më 12 prill, ambasadori italian Xhakomoni thirri një “kuvend kombëtar” nga “të besuarit” (me fjalën e librit, “besnikë”) dhe përfaqësues nga rajone të ndryshme, nën kryesinë e Cianos.
Ky është një proces i orkestruar nga pushtuesi, nën pushtim ushtarak, me njerëz të përzgjedhur. Një votim i tillë nuk mund t’i vihet në llogari një populli të tërë.
Kontekst ndërkombëtar: Roma “qetëson”, por Evropa dyshon
Libri sjell edhe një detaj tjetër të rëndësishëm. Pas pushtimit, Musolini e falënderoi Metaksën për qëndrimin e Athinës dhe e siguroi se asgjë nuk do ta cenonte miqësinë greko-italiane. Megjithatë, qarqet perëndimore evropiane dyshonin se Italia po përgatiste veprime kundër një serie objektivash, mes tyre Korfuzin, Janinën, Egjiptin dhe Gjibraltarin. Dyshimet u vërtetuan së shpejti: dhjetë muaj më vonë, më 28 tetor 1940, Italia sulmoi Greqinë nga territori shqiptar.
Kjo e tregon qartë se Shqipëria u përdor si platformë sulmi nga Italia fashiste. Ajo nuk ishte aktore e vetë-vendosur e atij sulmi.
Dallimi themelor: bashkëpunëtorët nuk janë kombi
Duhet të pranojmë se në Shqipërinë e pushtuar pati individë dhe grupe që bashkëpunuan me regjimin italian, siç ndodhi në çdo vend të pushtuar të Evropës: në Francë, Norvegji, Greqi, Serbi, Holandë. Por askush nuk e akuzon kolektivisht popullin francez, norvegjez apo grek për fashizëm. Standardi duhet të jetë i njëjtë.
Dokumentet e para që dolën nga pushtimi e tregojnë të kundërtën e akuzës:
- shteti shqiptar u pushtua me forcë, pavarësisht rezistencës dhe thirrjes për ndihmë;
- udhëheqës shqiptarë, si Frashëri, u arrestuan dhe u internuan nga pushtuesi;
- aneksimi u legjitimua përmes një procesi të manipuluar, jo përmes vullnetit të lirë të popullit;
- qëllimet e pushtimit ishin ekskluzivisht italiane: strategjike, ekonomike dhe kolonizuese.
Historia e shkruar mbi dokumente nuk e mbështet përpjekjen për ta shndërruar një popull të pushtuar në bashkëfajtor të pushtuesit. Libri i Velliadisit, me dokumentet diplomatike greke në bazë, e konfirmon këtë nga një kënd të pavarur. Shqipëria në 1939 ishte viktimë e një agresioni imperial dhe jo partnere e tij. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
