Nga Faik Konica, revista “Albania”, 1905
Një nga dëshmitë interesante mbi Shqipërinë e fillimit të shekullit XX vjen nga shkrimi i Faik Konicës për udhëtimet e shkrimtares dhe udhëtares angleze Edith Durham në Ballkan.
Në shkrimin e botuar në revistën “Albania” në vitin 1905, Konica sjell përshtypjet e Durhamit pas udhëtimit të saj nëpër disa prej trevave shqiptare, duke u ndalur te jeta, zakonet, qytetet dhe banorët që ajo kishte njohur gjatë rrugëtimit.
Durhami kishte udhëtuar disa herë në Ballkan dhe në një nga udhëtimet e saj kaloi nga Korça, Kolonja, Leskoviku, Përmeti, Tepelena, Vlora, Berati, Elbasani, Durrësi, Kruja dhe Oroshi, duke takuar njerëz të komuniteteve të ndryshme fetare dhe duke vizituar teqe bektashiane, manastire ortodokse dhe famulli katolike.
Konica veçon veçanërisht përshtypjet e saj për qytetet shqiptare. Korça përshkruhet si një qytet i qytetëruar dhe ndër më të qetat e kohës, ndërsa shkolla shqipe e vajzave i kishte lënë Durhamit një përshtypje të veçantë.
Në shkrim përmendet edhe Leskoviku, të cilin udhëtarja angleze e përshkruan si një vend të qetë, me shtëpi të gurta dhe të mira, që sipas saj i ngjanin disa prej qytezave të vogla angleze.
Një tjetër ndalesë ishte Postenani, ku Durham kaloi disa ditë dhe ku Konica përcjell vlerësimin e saj për mikpritjen shqiptare, të cilën e cilëson si “hoborësi mbretërore”.
Në Përmet, ajo u përball edhe me një debat mbi identitetin e banorëve të zonës. Sipas rrëfimit të Konicës, një zyrtar osman pretendonte se banorët ishin grekë, ndërsa Durham e kundërshtoi duke vënë në dukje se ata flisnin shqip.
Një pjesë e veçantë e udhëtimit ishte vizita në një teqe bektashiane, ku Durham pati mundësinë të takohej me Babain e teqesë dhe të njihte nga afër jetën dhe traditat e këtij komuniteti fetar.
Shkrimi i Faik Konicës është një dëshmi me interes kulturor dhe historik, pasi përmes këndvështrimit të një udhëtareje të huaj sjell në vëmendje Shqipërinë e fillimit të shekullit XX, qytetet e saj, traditat, jetën shoqërore dhe përpjekjet për ruajtjen e identitetit shqiptar.
