“Ilirësia nuk është mit. Ajo ekziston sepse ishte e njohur e pranuar si e tillë nga vetë fqinjët antikë të Ilirëve.” — Salmedin Mesihović
I. Pyetja më e vjetër e ballkanit
Kur shkencëtarët e shek. XIX nisën të gërmojnë tokën e Ballkanit, ata nxorën nga pluhuri i historisë jo vetëm enë argjile dhe armë bronzi, por edhe një enigmë që nuk është zgjidhur plotësisht as sot: Kush ishin Ilirët, dhe ku shkuan?
Ky pyetje e thjeshtë fsheh brenda saj njërin nga debatet më të nxehta të historiografisë evropiane — dhe njëkohësisht, çelësin e identitetit të disa popujve të Ballkanit Perëndimor, veçanërisht Shqiptarëve.
Historiani dhe akademiku i njohur boshnjak Salmedin Mesihović, profesor pranë Universitetit të Sarajevës, ia dedikoj veprat e tij kryesore pikërisht kësaj problematike. Vepra “Iliri – Postanci” (2021), e botuar nga shoqata shkencore “Bathinvs”, është jo thjesht një libër akademik — është një manifesto metodologjike kundër simplifikimit, keqpërdorimit ideologjik dhe nihilizmit ndaj historisë ilire.
Bazuar ngushtë në këtë vepër, shkrimi i mëposhtëm synon t’i sjellë lexuesit shqiptar pikëpamjet kryesore akademike mbi origjinën e Ilirëve, vazhdimësinë e tyre tek Shqiptarët, dhe procesin dramatik të asimilimit sllav të popullsisë iliro-romane në Ballkanin Qendror e Perëndimor.
II. Kush ishin ilirët? Kompleksiteti i një kompleksi etnik
Gabimi i parë dhe më i madh historik, paralajmëron Mesihović me forcë, është ky: të mendosh se “Ilirët” ishin një popull i vetëm, me një gjuhë, një kulturë, një shtet.
Ilirët, në kuptimin e saktë shkencor, nuk ishin një komb — ata ishin një kompleks etnik i gjerë. Ky kompleks përfshinte qindra fise e popuj: Autariatët, Dardanët, Dalmacianët, Taulantët, Enhelejët, Desitiatët, Japodët, Daorsët, Ardiajët, Labeacët, Parthënët… dhe shumë të tjerë.
Ç’i bashkonte ata? Sipas metodologjisë që Mesihović shtjellon me kujdes, një kompleks etnik karakterizohet nga:
1. Baza gjuhësore e përbashkët — Edhe pse nuk flitej gjuha e njëjtë, kishte një vazhdimësi dialektore të kuptueshme ndërmjet fiseve të ndryshme. Historiani antik Polibi (shek. II p.e.s.) flet shprehimisht për “dialektin ilir” të folur në mbretërinë e Gentit.
2. Origjina e përbashkët biologjike dhe kulturore — Komplekset etnike të periudhës parahistorike rriteshin nëpërmjet migracioneve të vogla, absorbimit dhe simbiozes, jo nëpërmjet shpalljeve politike.
3. Njohja nga jashtë — Greket dhe Romakët, pavarësisht sesa pak i njihnin ata, identifikuan si “ilirë” ata popuj të Ballkanit Perëndimor që shfaqnin tipare të ngjashme kulturore, gjuhësore dhe fizike.
4. Territori — Nga Epiri dhe Maqedonia Veriore (jugu), deri në Dunaj dhe Alpet (veriu), dhe nga Adriatiku (perëndimi) deri në liqenin e Ohrit dhe Moravcën Perëndimore (lindja).
5. Kultura materiale — Kultura e Glasinacit (Bosnje), e cila u bë kurrizi kulturor i “ilirësisë” së periudhës hekurit, shfaqte tipare plotësisht unike të dallushme nga Kelti, Trakasit dhe Italikët.
Ndërkaq, Mesihović paralajmëron fuqimisht: termi “ilir” kishte kuptime të ndryshme në epoka të ndryshme. Tek Herodoti (shek. V p.e.s.) ai referohej kryesisht në zona të brendshme bregdetare. Tek Romakët e hershëm ai kishte kuptim gjeografik shumë të gjerë — thuajse gjithë Ballkani Perëndimor quhej “Ilirik”. Kjo zhvendosje semantike ka shkaktuar dekada konfuzioni shkencor.
III. Miti i kadmit dhe ilirit: Kujtimet mé té hershme
Çdo popull ka mitet e veta themelore. Edhe Ilirët i kishin, dhe ato na kanë ardhur të filtruara nëpërmjet mitologjisë greke.
Nëse i besojmë Pseudo-Apolodorit, legjendës së ruajtur edhe nga Higjeni dhe Diodori i Sicilit, historia nis kështu:
Kadmi — heroi i madh i mitologjisë greke, themelues i Tebës — dhe gruaja e tij Harmonia, pasi u larguan nga Teba, shkuan tek fisi i Enhelejëve (banorë rreth liqenit të Ohrit). Enhelejët luftonin kundër Ilirëve dhe orakull i kishte premtuar fitoren nëse si udhëheqës do të kishin Kadmin dhe Hamoninë. Kështu ndodhi — Kadmi mbretëroi mbi Ilirët. Atëherë lindi i biri i tij — Iliriu.
Ky mit duket si thjesht etionom — d.m.th. një shpjegim legjendar i prejardhjes së emrit “Ilir”. Por Mesihović nxjerr nga analiza e tij diçka thelbësore: në këtë mit, Ilirët ekzistojnë si popull i pavarur para lindjes së Ilirit! Kadmi i biri e mori emrin nga populli tashmë ekzistues. Kjo do të thotë se “iliri” si term dhe si identitet kishte rrënjë shumë më të thella sesa çdo mit etionom.
Versioni i dytë, i transmetuar nga Apiani në “Luftërat Ilire”, është edhe më i pasur:
Iliru ishte bir i Polifemit Kiklopit dhe Galateas. Ai kishte fëmijë: Enhelean, Autariean, Dardanin, Maidonin, Taulantën, Peraibonin — dhe vajza: Partho, Daortho, Dasaro. Nga këta lindën Taulantët, Peraibët, Enhelejët, Autariatët, Dardanët, Parthënët, Dasaretët, Darsët.
Ky është “founder effect” ilir siç e quan Mesihović duke përdorur terminologjinë moderne biologjike — tradita mitike e organizimit filogjenezik të popujve ilirë rreth figurës së stërgjyshit të përbashkët Ilir.
IV. Rrënjët parahistorike: Nga stratigrafia arkeologjike deri te adn-ja
Cilat janë provat empirike të ekzistencës dhe vazhdimësisë ilire? Mesihović shtjellon me imtësi evidencën shumëdimensionale:
Kultura e Glasinacit — Truri i Ilirësisë
Kultura e Glasinacit (Bosnje Juglindore dhe Hercegovinë), e datuar nga epoka e Bronzit deri në Hekur, është faktori arkeologjik vendimtar. Kjo kulturë:
- Shfaq vazhdimësi të pastër kulturore nga Bronzi i Mesëm deri në shek. VI-V p.e.s., pa ndërprerje apo zëvendësim radikal popullsie
- Prodhoi monumentet e famshme të varrezave kurgane me pasuritë e krerëve fisnorë (shek. VII-VI p.e.s.) në Ilijak, Rajino Brdo, Mejdan-Brezje, Ararevë Gromile dhe vende të tjera
- Shtrihet drejt jugut nëpërmjet vargmaleve të Dinarideve deri në Shqipërinë Veriore — duke lidhur kështu Bosnjën me Shqipërinë moderne nëpërmjet një vazhdimësie kulturore të padiskutueshme
Nga zona e Glasinacit, popullsia proto-ilire u shpërnda gradualisht drejt jugut: duke formuar Ardianët, Daorsët, Plerëjtë, Dokleatët, Labeatët, Taulantët — dhe shumë popuj të tjerë ilirë që banuan pikërisht atë që sot quhet Shqipëri.
ADN-ja Y: Dëshmi biologjike e vazhdimësisë
Në kapitullin e rëndësishëm mbi ADN-në Y, Mesihović rendit haplogrupet kryesore të pranishme sot tek popullsitë e “hapësirës ilire”:
| Haplogrupi | Prejardhja | Koha e Ardhjes | Prani sot |
| I2a1 | Evropë (Paleolitik i Vonë) | 30,000+ vjet | Dominante në Dinaride |
| E V13 | Ballkan Juglindor (Neoliti-Bronzi) | 8,000-4,000 vjet | E lartë në jug |
| R1b | Azis Qendrore (Bronzi) | 4,500 vjet | Mesatare |
| R1a1 | Azis Qendrore/Sllave | 1,500 vjet | Rritet nga veriu |
| G2a, J1 | Lindja e Mesme (Neoliti) | 8,000 vjet | Prezente |
Dy gjetje janë veçanërisht domethënëse:
Haplogrupi I2a1 — i cili arrin kulmin e tij botëror pikërisht në Dinaride — është pasardhës direkt i popullsisë paleolitike evropiane. Ai ka qenë i pranishëm pa ndërprerje në këtë hapësirë për dhjetëra mijëra vjet. Shqiptarët, Boshnjakët, Kroatët dhe Serbët e Dinarideve e ndajnë këtë haplogrup në përqindje të larta — gjë që tregon se pavarësisht ndryshimeve gjuhësore, shumica e gjenomit është autoktone.
Haplogrupi E V13 — ekziston prova gjenetike se paraprindi i fundit i përbashkët i bartësve të E V13 jetoi në Ballkan pikërisht gjatë Bronzit, periudhës kur mitologjia greke e daton ardhjen e Kadmit. Kjo koincidencë kronologjike nuk është banale.
Mesihović thekson qartë: “Banorët e sotëm të hapësirës ilire mbartin në vetvete në masë të konsiderueshme trashëgimninë genetike të popullsive që quheshin ilire.”
V. Emri ilir: Prejardhja dhe lidhja me gjuhën shqipe
Njëra nga tezat më intriguese akademike të parashtruar nga Mesihović — e mbështetur edhe në punën e gjuhëtarit të shek. XIX Johann Georg von Hahn — ka të bëjë me etimologjinë e vetë emrit “Ilir”.
Formulimi hap-pas-hapi është:
- Forma e hershme e emrit — siç dëshmohet edhe nga mbishkrime epigrafike (CIL III, 1741 nga Cavtati dhe fragmenti nga Hardomilja) — ishte HILLYRI / HYLLYRI, me tingullin fillestar H.
- Kjo formë ka lidhje etimologjike të qartë me fjalën shqipe YLL / HYLL (yll, yje — star, sun).
- Fjala shqipe HYJ / HYJNI (perëndi, hyjni) rrjedh nga e njëjta rrënjë.
- Kjo lidhet me Heliosin (Ἥλιος) grek — hyjin e Diellit.
Konkluzion akademik: Emri “Ilir” mund të ketë kuptuar fillimisht “Djali i Diellit” ose “Populli i Diellit” — reflektim i kultit shumë të dokumentuar të Diellit tek Ilirët, i dëshmuar nga gjetjet arkeologjike (svastikat, trikvetra, “karrocërit e kultit të Glasinacit” me zogjt e baçkës që tërheqin Diellin).
Kjo hipotezë, nëse konfirmohet, do të kishte implikime të jashtëzakonshme: emri i vetë popullit, gjuha e shuarjes dhe gjuha e vetme e gjallë pasardhëse (shqipja) do të ishin lidhur prej fillimit.
VI. Lufta e batonit — Kriza e fundit e identitetit ilir
Viti 6 e.s. Ky ishte momenti kur identiteti ilir u ngjit në kulmin e tij historik — dhe njëkohësisht filloi rënia e tij si realitet politik i pavarur.
Kryengritja e Madhe Ilire — e njohur edhe si “Lufta e Batonit” (sepse dy komandantë kryesorë quheshin Bato) — u ngrit pothuajse njëkohësisht ndër Desitiatët e Bosnjes dhe Breukët e Panonisë. Ajo ishte aq e rrezikshme për Romën saqë Suetoni shkroi se kurrë që nga “Luftërat Punike” Roma nuk kishte ndeshur rrezik kaq serioz.
Mesihović e interpreton këtë kryengritje si lëvizje pan-ilire — jo si revoltë të thjeshtë ekonomike, por si kryengritje me vetëdije etnike dhe kulturore. Fakti që dy kryengritës të pavarur në zona të largëta gjeografike mbanin po të njëjtin emër (Bato) — emër tipik ilir i dokumentuar gjerësisht — sugjeron ekzistencën e një identiteti të ndarë mbi kufijtë fisnorë.
Shtypur me mijëra humbje njerëzore dhe me taktika të sofistikuara romake, kryengritja mbaroi në vitin 9 e.s. Me të, Romakët ndoqën politikën e mençur të asimilimit të elitës vendase:
- Fëmijët e aristokracisë ilire u dërguan në shkolla romake
- U ngritën dekorionatë dhe magjistratë vendas me privilegje romake
- Emrat ilirë u romanizuan gradualisht
- Gjuha latine u shpërnda si gjuhë e administrimit, tregtisë dhe shkrimi
Ky ndryshim i kodit identitar — siç e quajnë sociologët — ishte i ngadaltë por i pashmangshëm.
VII. Romanizimi dhe iliro-romakët: Etapa e ndërmjetme
Procesi i romanizimit nuk e fshiu popullatën ilire — ai e transformoi identitarçisht. Kjo është dallimi vendimtar.
Mesihović e ilustron këtë me analogji të fuqishme: Normandët francofon që pushtuan Anglinë pas Betejës së Hastingit (1066) nuk e ndryshuan kodin identitar të Anglezëve — me kalimin e shekujve, vetë elita normane u asimilua dhe u bë angleze. Mekanizmi është i njëjtë.
Iliro-Romakët e shekujve III-V e.s. ishin njerëz me:
- ADN-në ilire
- Gjuhën latine (me shumë mbetje substratike ilire)
- Identitetin “romak” të marrë nga aparatura shtetërore
- Kulturën materiale mesdhetare-romake, por me tradita ilire folklorike të mbijetuara
Paradoks i dukshëm: pikërisht kjo periudhë shikon rritjen e ndikimit ilir në historitë e Romës! “Perandorët Ilirë” — Claudius Gothicus, Aurelian, Probus, Diocletian, Maximian, Galerius — lindur të gjithë në hapësirën iliro-panonike — u bënë shpëtimtarë të Perandorisë gjatë krizës së shek. III. Etiketa “perandor ilir” nuk ishte thjesht gjeografike; ishte shprehja e fundit e “glorisë ilire” brenda kuadrit romak.
VIII. Gërmadhat e asimilimit sllav: Procesi mé i gjatë dhe mé dramatik
Ky është kapitulli i historisë ilire që lexohet si tragjedi e ngadaltë.
Ndërmjet shekujve VI-IX e.s., në valë të njëpasnjëshme, popullatat sllave depërtuan dhe u vendosën nëpër të gjithë Ballkanin Perëndimor dhe Qendror. Ky nuk ishte zotërim ushtarak i shpejtë — ishte kolonizim demografik i ngadaltë mbi popullsinë iliro-romane të vendosur.
Mekanizmat e asimilimit ishin disa:
1. Asimilimi gjuhësor
Mesihović e identifikon gjuhën si ndryshuesin parësor identitar, duke theksuar se, siç ndodhi me Pelasget të helenizuar te Herodoti (që “harruan gjuhën e tyre të vjetër dhe mësuan helenishten”), kështu ndodhi me shumë komunitete iliro-romane:
Gjuha sllave u shpërnda nëpërmjet:
- Numrit demografik gjithnjë në rritje të kolonistëve sllavë
- Ndërtimit të strukturave politike sllave (knezhata, zhupanatë)
- Intermarrigjeve ndërmjet elitës sllave dhe asaj vendase
- Shembjes graduale të infrastrukturës administrative latine
2. Asimilimi fetar dhe kulturor
Kristianizimi i Sllavëve nëpërmjet liturgjisë sllave (Sllavishtja Kishtare Vjetër e Kishës Ortodokse) krijoi një identitet të dyfishtë: i krishterë dhe sllavofonik. Popullsitë vendase që u bënë ortodokse u ndodhën shpejt të rrethuar nga kultura sllave kishtare.
3. Demografizimi gradual
Epizoodë murtaje (Pesta e Justinianit, 541 e.s.), sulmet avaro-sllave dhe dyndjet barbare të shek. VI zbrazën zonat urbane romane. Qytetet u shkatërruan; popullsia vendase ose u mbyt, ose u tërhoq drejt bjeshkëve, ose u integrua me ardhësit e rinj.
4. Izolimi i enklavave iliro-romane
Bashkësia gjuhësore neo-latine e mbijetuar (e cila prodhoi në fund gjuhët si Rumanishtja dhe dialektet Vlehe ose Arumanishe) u izolua demografikisht. Vlahe e Ballkanit janë sot pasardhës gjuhësorë të drejtpërdrejtë të atij substrumi iliro-roman.
IX. Shqiptarët: Enklavë e mbijetuar ose kontinuitet i drejtpërdrejtë?
Kjo është pyetja themelore dhe përgjigja akademike sot është e qartë:
Shqiptarët janë pasardhësit gjuhësorë dhe biologjikë të drejtpërdrejtë të popullatës ilire (ose iliro-trake jugore) të hapësirës së sotme Shqipëri-Kosovë-Maqedoni Perëndimore.
Argumentet e kësaj teze konvergente nga disa shkenca:
Argument Gjuhësor
Gjuha shqipe nuk rrjedh nga latinishtja, greqishtja apo ndonjë gjuhë sllave — ajo është gjuhë indoevropiane autoktone, e cila ka marrë hua masive nga latinishtja e vonë dhe turqishtja, por ruan bërthamën e vet të lashtë.
Tipare të shqipes që pohojnë lashtësinë:
- Ruan elemente fonologjike të rara (tinguj si “ë”, “ll”, “rr”) nën ndikimin e gjuhës substratike ilire
- Ka fjalë bazike (për numërim, trupin, natyrën) plotësisht të paverifikueshme si huazime
- Toponimet dhe hidronimetë e Shqipërisë Antike (Drini < Drilon; Shkodra < Scodra; Ohri < Lychnidos) kanë pasardhës fonologjikë të rregullt në shqipen bashkëkohore
Argument Arkeologjik
Kultura materiale e Shqipërisë Jugore dhe Veriore tregon vazhdimësi të pandërmjetme nga periudha ilire (shek. V p.e.s. – II e.s.) deri te periudha mesjetare e hershme, pa ndërprerje apo zëvendësim të plotë popullsie.
Argument Gjenetik (ADN)
Shqiptarët kanë përqindje të larta të haplogrupeve I2a1 dhe E V13 — tamam ato haplogrupet që karakterizonin popullatat paleolitike dhe neolitike-bronzike të Ballkanit, paraprakësorit biologjik të Ilirëve.
Dëshmi historike nga burimet antike
Zonën e Shqipërisë së sotme — nga Durrësi deri në liqenin e Shkodrës — e banonin Taulantët, Labeacët, Enhelejët, Parthënët, Dasaretët dhe Ardiajtë. Janë plotërisht popuj ilirë të dokumentuar. Nuk ka asnjë burim antik që sugjeron zëvendësim demografik total të kësaj popullsie.
X. Pse shqiptarët u shmangën sllavizimit?
Ky është kapitulli historik rreth të cilit debatohet ende — dhe përgjigjet e mundshme janë të ndryshme dhe plotësuese:
1. Topografia malore — Alpet Shqiptare dhe vargmalet e brendshme krijuan barriera natyrore ndaj kolonizimit sllav masiv. Sllavët kolonizuan kryesisht fushat dhe luginat lumore — pikërisht zonat që Shqiptarët i ruajtën si habitat primar.
2. Organizimi fisnor rezistent — Sistemi fisnor patriarkal shqiptar (me Kanunin si shprehje juridike) ishte aq i fortë dhe koheziv saqë nuk mund të dekompozohej lehtë nga asimilimi i jashtëm.
3. Numri demografik — Popullsia iliro-shqiptare e Epirit, Dardanisë dhe bregdetit jugor adriatik ishte mjaft e dendur dhe e organizuar sa t’i rezistonte asimilimit masiv.
4. Nuk kishte sprehje politike sllave dominante — Ndërkohë që Sllavët kolonizuan intensivisht Serbinë, Bosnjën, Dalmacin dhe Maqedoninë, mbretëritë sllave nuk arritën të konsolidojnë pushtet real afatgjatë mbi zonat kodalore shqiptare deri vonë.
XI. Pasoja e sllavizimit: Çfarë humbi dhe çfarë mbijetoi
Çfarë humbi bota ilire gjatë sllavizimit të shekujve VI-X?
Humbi:
- Gjuhët ilire të Bosnjës, Sllavonisë, Serbisë Perëndimore, Maqedonisë Qendrore dhe Panonisë
- Toponimet dhe hidronimetë ilire në shumicën e Ballkanit Qendror (shumë u zëvendësuan me emra sllavë)
- Kultura materiale autoktone e brendshme (e absorbuar dhe e transformuar)
- Memoria kolektive identitare e bashkësive iliro-romane jashtë Shqipërisë
Mbijetoi (si substrat ose si vazhdimësi e drejtpërdrejtë):
- Gjuha shqipe — si pasardhësi gjuhësor direkt i ilirëve jugorë
- ADN-ja e popullsisë (mbijetoi biologjikisht nën identitetin e ri sllav)
- Toponimet antike ilire brenda Shqipërisë (Shkodra, Durrësi, Vlora, Ohri, Drina…)
- Elementi folkloro-kulturor (muzika, kostumografia, legjendat, mitet) me elemente pre-sllave
- Dialektet arumanishe/vlehe — pasardhës gjuhësorë të latinishtes iliro-ballkanike
- Besëtytnitë dhe kultet popullore me origjinë parakrishtere të dokumentuara ndër shqiptarë
XII. Metodologjia e Mesihović-it: Qasje ndaj historisë pa ideologji
Ajo që e dallon veprën e Mesihovićit nga shumë punime ballkanike është qlirësia metodologjike prej çdo ideologjie nacionaliste.
Ai kritikon njëkohësisht:
- Pan-ilirizmit sllav (teoria se Jugosllavët pasardhës të drejtpërdrejtë të Ilirëve) — e quajtur e gabuar arkeologjikisht dhe gjuhësisht
- Mikroilirizmit (teoria se Ilirët ishin vetëm popull shumë i vogël) — e quajtur simplifikim absurd
- Dekonstruktivizmit postmodern (tendenca për të shmangur çdo konkludim historik si “konstrukt ideologjik”) — e kritikuar si nihilizëm të pashërbimit shkencor
- Pan-Albanizmit (koncepti se çdo gjë ilire është shqiptare dhe anasjelltas) — e quajtur romanticizëm i shek. XIX i paplasur
Pozita e tij: Ilirësia ekzistoi, ishte komplekse, evoluoi gjatë shekujve, dhe Shqiptarët janë trashëgimtarët e saj gjuhësorë dhe gjenetikë — por kjo nuk do të thotë se çdo gjë ilire ishte shqiptare apo anasjelltas.
XIII. Historia si stratum, jo si linjë e drejtë
Nëse historiografia ballkanike na ka mësuar diçka, ajo është kjo: historia nuk ecën në linja të drejta. Popujt nuk zhduken — ata transformohen. Emrat ndryshojnë; ADN-ja qëndron. Gjuhët humbasin; meloditë mbijetojnë.
Ilirët nuk “u zhdukën”. Ata u romanizuan, pastaj u sllavizuan në pjesën dërrmuese të hapësirës. Por në këndin juglindor të botës së tyre — në malet dhe bregdetin ilir ku gjuha nuk mund të arrihej lehtë nga pushtuesit — ata mbijetuan. Duke folur tashmë shqip.
Dhe kur Shqiptarët e shekullit XIX, të frymëzuar nga Rilindja Kombëtare, kthyen sytë drejt lashtësisë, ata gjetën atje atë çka Mesihović e konfirmon sot me prova akademike: rrënjët e tyre ilire nuk ishin një mit romantik — ato ishin realitet historik i dokumentueshëm.
Pyetja nuk është “a ishin Shqiptarët Ilirë.” Pyetja është: sa shumë nga ky kontinuitet dimë ende ta kuptojmë? Dhe pikërisht kjo i jep punës shkencore si ajo e Mesihovićit vlerën e saj të vërtetë — jo për të justifikuar pretendimet politike, por për të ndriçuar errësirat e historisë njerëzore. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burime kryesore:
- Mesihović, Salmedin — Iliri: Postanci (Ilirët: Origjina), Bathinvs & Font, Sarajevë, 2021
- Benac, Alojz — Prediliri, Protoiliri dhe Prailiri, Sarajevë, 1964 & 1977
- Wilkes, J.J. — The Illyrians, 2001
- Cabanes, Pierre — Ilirët nga Bardileu deri te Genci, Zagreb, 2002
- Stipčević, Aleksandar — Ilirët, 1989
- Herodoti, Tukididi, Polibiu, Apiani — Burime antike (nëpërmjet citateve dhe analizave të Mesihovićit)
- Marjanović – Primorac – Mesihović, 2019 — ADN-ja Y e popullatave të hapësirës ilire
