Një verandë, një britmë, një kauzë
Më 16 korrik 1859, ditën e festës së Madonna del Carmine në Lungro, nga ballkoni i pallatit të lashtë familjar u dëgjua një zë i fortë e i papërkulur — zëri i Vincenzo Stratigòs. Nga ajo verandë, fisniku koronez nxiti popullsinë e Lungros drejt idealit të Bashkimit të Italisë, duke sfiduar hapur pushtetin burbonik dhe duke tërhequr mbi vete e mbi të afërmit e tij urrejtjen e autoriteteve mbretërore, që do t’i vinin më vonë një taksë prej dy mijë dukatësh mbi kokën e tij.
Ky moment, gati teatral në guximin e tij, përmbledh në vetvete gjithë dramën e një brezi arbëreshësh që, megjithëse të lindur larg Epirit shqiptar, mbartën deri në fund të jetës ndjenjën e një identiteti të dyfishtë: krenarë si shqiptarë të origjinës, por të përkushtuar plotësisht ndaj kauzës së bashkimit italian.
Origjina dhe trashëgimia e një fisi luftëtarësh
Vincenzo lindi në Lungro më 22 dhjetor 1822, nga Angelo Stratigò, magjistrat, dhe nga fisnikja napolitane Matilde Mantile. Familja Stratigò nuk ishte e re në historinë e trimërisë: një dokument i datës 13 nëntor 1533, i ruajtur në Arkivin e Real Camera Sommaria, dëshmon se vetë mbreti Carlo V ishte informuar nga Princi i Meltit dhe nga Andrea Doria mbi trimërinë e treguar kundër turqve nga paraardhësit Stratigò — Antonio, Demetrio, Giovanni e vëllezërit e tyre. Ishte koha kur arbëreshët, pas dorëzimit të dheut të dashur dhe kalimit në Itali, u vendosën përfundimisht në Mbretërinë e Napolit, duke marrë toka e shtëpi në Pulia e Kalabri — një ndër familjet më të para që zunë vend në Lungro, që në gjysmën e dytë të shekullit të gjashtëmbëdhjetë.
Kjo trashëgimi shpirtërore — kujtimi i një ikjeje të dhimbshme nga “gjiri amës së ëmbël të Epirit”, siç do ta shkruante vetë Vincenzo më vonë në vargje — nuk u shua kurrë në brezat pasardhës. Përkundrazi, u shndërrua në një forcë morale që do ta shtynte Stratigòn drejt veprimit politik e atdhetar.
Formimi dhe latitanca e parë
I rritur me të gjitha kujdesjet që i rezervoheshin të parëlindurit, Vincenzo u nis në studimet e para nën kujdesin e xhaxhait të vet, Luigi, prift e profesor në Kosencë e Kasano. Më pas vazhdoi shkollimin klasik në Kolegjin e Sant’Adrianos në San Demetrio Corone, ku u regjistrua si student e konviktor. Që në moshën dymbëdhjetë vjeçare, pra, ai u zhyt në mjedisin kulturor arbëresh të Kalabrisë, djepi i një tradite intelektuale që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës.
U regjistrua më pas në kursin e Drejtësisë në Universitetin e Napolit. Por flaka e idealeve të reja, e bashkuar me një karakter të paepur, e shtynë drejt konspiracionit politik që në moshë të re. Policia burbonike, e ndjeshme veçanërisht ndaj studentëve kalabrezë pas kryengritjes së marsit 1844, nuk vonoi ta vinte në shënjestër Vincenzon si të rrezikshëm.
Pjesëmarrja në lëvizjet e vitit 1848, të shtytura nga ngjarjet e 15 majit, e detyroi të kthehej në Lungro, ku u nis në krye të Damis-it, së bashku me dyqind vullnetarë lungrezë, drejt Campotenese. Megjithëse ia doli t’i shpëtonte burgosjes, fati i të atit, Angelo, ishte më i ashpër: magjistrati u transferua me forcë në Muro Lucano, ku vdiq papritmas nga kolera. Nëna Matilda dhe vëllai Demetrio u dënuan me burg në Lungro — një çmim i lartë familjar për besnikërinë ndaj idealit kombëtar italian, por edhe shenjë e qartë e gatishmërisë së kësaj familjeje arbëreshe për t’u sakrifikuar.
Vitet e Garibaldit dhe lufta për bashkimin
Më 1860, kur jehona e një tjetër “luani arbëresh”, Domenico Damis, që po i afrohej Garibaldit në Kalabri, arriti deri në Lungro, Vincenzo Stratigò u bë komandant i njërës prej pesë kompanive lungreze. Bashkë me Batalionin e Shqiptarëve, mori pjesë në betejën e Volturnos, duke u dalluar për trimëri në fushën e luftimit — një kapitull tjetër që e lidhi fatin e tij personal me ngjarjet historike që po formësonin Italinë e re.
Më 1864 u emërua anëtar i Gjykatës së Luftës për shtypjen e brigandazhit në Bazilikatë, ndërkohë që në Lagonegro u angazhua me veprimtari humanitare e sociale aq të çmuara sa iu dha titulli i qytetarisë nderi të atij qyteti.
Në Luftën e Dytë për Pavarësinë e Italisë shërbeu ne kryeshtabin e gjeneralit Durante. Por temperamenti i tij, i papajtueshëm me disiplinën ushtarake dhe gjithnjë e më i pakënaqur me mosbesimin e oficerëve piemontezë ndaj tij, e bindi të jepte dorëheqjen. U kthye në Lungro, ku iu përkushtua përhapjes së ideve të një socializmi humanitar — një tjetër faqe që dëshmon evolucionin e tij nga atdhetar luftarak në mendimtar social, gjithnjë i shtyrë nga e njëjta ndjeshmëri ndaj padrejtësisë.
Mendimtari dhe shkrimet e mëvonshme
Vincenzo Stratigò nuk u kufizua vetëm në veprimtarinë ushtarake e politike. Në një shkrim të vitit 1882, kur Depretis ishte kryeministër dhe njëkohësisht ministër i Brendshëm, ai botoi “Disquilibrio fra lo scambio e la produzione” (Çekuilibri mes shkëmbimit dhe prodhimit), ku, me theks fiziokratikë, mbrojti gjendjen e varfërisë së bujqve, duke i kërkuar qeverisë t’i kushtonte më shumë burime bujqësisë, kundër shpërbërjes lokaliste dhe vorbullës së padrejtë fiskaliste. Ky tekst dëshmon për një mendje që, përtej heroizmit luftarak, kërkonte zgjidhje konkrete për problemet sociale të kohës, duke u mbështetur te traditat liberaliste dhe te debatet me origjinë iluministe.
Vincenzo Stratigò vdiq në Lungro më 29 shtator 1885.
Vargje për Epirin e humbur
Ndoshta dëshmia më prekëse e identitetit të tij të dyfishtë mbetet një fragment poezie, i shkruar nga vetë Stratigò më 1857:
Dal suol materno del dolce Epiro i miei grand’avi un dì partiro partir piangendo dal bel paese Sono Albanese. O cara Italia, o Italia bella tu mi accogliesti come sorella nel dolce seno del bel paese Sono Albanese.
Janë vargje që flasin për largimin e të parëve nga “dheu i ëmbël i Epirit”, për lotët e ndarjes nga “vendi i bukur”, por edhe për mirënjohjen ndaj Italisë që e priti si motër në gjirin e saj të ëmbël. Refreni — “Sono Albanese” (Jam shqiptar) — i përsëritur me forcë në fund të secilës strofë, është deklarata identitare e një njeriu që, pavarësisht se lindi e u rrit larg Epirit, asnjëherë nuk e harroi se kush ishte dhe nga kishte ardhur.
Një figurë emblematike e arbëreshëve të Kalabrisë
Jeta e Vincenzo Stratigò de’ Coronei mishëron, ndoshta më shumë se çdo figurë tjetër, dramën dhe krenarinë e komunitetit arbëresh të Kalabrisë në shekullin e nëntëmbëdhjetë: pasardhës i atyre që e lanë Epirin “duke qarë”, ai u bë një ndër heronjtë e Rizorgimentos italiane, duke vërtetuar se identiteti shqiptar dhe patriotizmi italian mund të bashkëjetonin në të njëjtin zemër, pa kontradiktë.
Sentimentet patriotike, të bashkuara me filantropi të sinqertë njerëzore, e karakterizojnë gjithë ekzistencën dhe shkrimet e tij — një trashëgimi që sot, më shumë se njëqind e dyzet vjet pas vdekjes së tij, vlen të rikujtohet si pjesë e historisë së përbashkët shqiptaro-italiane. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
