Një emër dikur i debatueshëm, tezat e te cilit po i vertetojne indirekt studimet e publikuara nga Nature dhe Science
I – Çfarë përmban në vija të përgjithshme vepra madhore “Shqiptarët dhe problemi pellazgjik” 1964?
Spiro Konda, filolog klasik i diplomuar në Athinë, i kushtoi dekada të tëra studimit të lashtësisë së Ballkanit dhe origjinës së shqiptarëve. Në veprën e tij madhore, Shqiptarët dhe problemi pellasgjik, ai sfidon tezat tradicionale greke dhe evropiane mbi zanafillën e qytetërimit në rajon, duke argumentuar se pellazgët përbënin popullsinë më të hershme autoktone të Ballkanit.
Sipas Kondës, termi “autokton” nuk ka vetëm kuptim etnografik, por përfaqëson vazhdimësinë historike dhe kulturore të një populli të lindur dhe zhvilluar në të njëjtin truall ndër shekuj.
Teza kryesore: Pellazgët si trungu i popujve ballkanikë
Në qendër të teorisë së Kondës qëndron ideja se pellazgët nuk ishin një popull i zhdukur pa gjurmë, por trungu etnik prej të cilit u formuan popujt kryesorë të lashtësisë ballkanike: ilirët, epirotët, maqedonasit dhe trakët.
Ai mbron disa teza themelore:
- Autoktonia shqiptare – Shqiptarët konsiderohen si pasardhësit më të drejtpërdrejtë të pellazgëve, të cilët kanë ruajtur elemente të gjuhës dhe kulturës së tyre të lashtë.
- Shtrirja gjeografike e pellazgëve – Sipas Kondës, pellazgët banonin jo vetëm në Ballkan, por edhe në ishujt e Egjeut, në Azinë e Vogël, përfshirë Trojën, si edhe në Italinë e lashtë, ku ai lidh etruskët me trungun pellazgjik.
- Marrëdhënia me helenët – Ai argumenton se helenët u shfaqën më vonë në rajon dhe, pasi u përzien me pellazgët vendas, përvetësuan pjesë të rëndësishme të kulturës, mitologjisë dhe gjuhës së tyre.
Në këtë këndvështrim, qytetërimi grek klasik shihet jo si një krijim i izoluar, por si një zhvillim i mbështetur mbi një bazë më të hershme pellazgjike.
Gjuha Shqipe si “Çelësi” i Pellazgjishtes
Një pjesë thelbësore e argumentimit të Kondës mbështetet në analizën etimologjike dhe krahasuese të gjuhës. Ai pretendon se shumë emra hyjnish, toponimesh dhe termash të lashtësisë nuk mund të shpjegohen bindshëm përmes greqishtes së vjetër, por marrin kuptim përmes rrënjëve të gjuhës shqipe.
Disa nga shembujt më të njohur që ai paraqet janë:
- Zeus – lidhet me fjalën shqipe “zë” ose “i zoti”.
- Hera – interpretohet përmes fjalës “erë”.
- Afërdita – shpjegohet si “afër ditës”, duke iu referuar yllit të mëngjesit.
- Kaos – lidhet me idenë e “hapësirës” ose “hapjes”.
Konda argumenton gjithashtu se pellazgjishtja ishte një gjuhë indoevropiane me strukturë të hershme monorrokëshe, tipare të së cilës, sipas tij, ruhen pjesërisht në dialektin gegë të shqipes.
Homeri, Dodona dhe Epiri Pellazgjik
Autori mbështetet fuqishëm në tekstet e Homeri, sidomos në fragmentet ku Zeusi përmendet si “Zeusi i Dodonës pellazgjike”. Për Kondën, kjo përbën një dëshmi të rëndësishme se Dodona ishte qendra shpirtërore dhe fetare e pellazgëve.
Ai e konsideron Epirin si një nga vatrat më të pastra të elementit pellazgjik dhe argumenton se epirotët e lashtë kishin lidhje të drejtpërdrejta me shqiptarët e sotëm.
Në analizën e tij të Iliada, Konda shkon më tej duke pretenduar se figura të rëndësishme heroike, si Akili, nuk ishin helenë në kuptimin klasik të mëvonshëm, por pjesë e botës pellazgjike.
Kritika Akademike dhe trashëgimia e veprës
Megjithëse teoria e Kondës gjeti mbështetje dhe entuziazëm në qarqe patriotike e nacional-romantike shqiptare, ajo u prit me skepticizëm nga një pjesë e akademisë zyrtare shqiptare. Studiues si Eqrem Çabej preferuan tezën e prejardhjes ilire të shqiptarëve, duke e konsideruar atë më të mbështetur në dëshmi gjuhësore dhe arkeologjike.
Në këtë prizëm, teoria pellazgjike u pa më tepër si një hipotezë me karakter kulturor dhe romantik sesa si një tezë e provuar shkencërisht sipas standardeve moderne të albanologjisë dhe historisë.
Megjithatë, vepra e Spiro Kondës mbetet një gur themeli në literaturën shqiptare mbi çështjen pellazgjike. Ajo vazhdon të shërbejë si pikë referimi për studiuesit dhe lexuesit që kërkojnë të eksplorojnë rrënjët më të thella historike të shqiptarëve përtej periudhës klasike antike.
II – Si ta kuptojmë veprën “Shqiptarët dhe problemi pellazgjik” 1964?
Hapat e parë të një kërkimi të pazakontë
Rruga intelektuale e Spiro Kondës nisi herët. Gjatë studimeve për filologji klasike në Universitetin e Athinës, ai u njoh me profesorë dhe studiues që trajtonin problemin pellazgjik si një çështje të lidhur ngushtë me gjuhën shqipe. Mes tyre përmenden profesorë si Haxhillaqis dhe arkeologu me origjinë shqiptare Dhimitër Arvaniti.
Në atë kohë, çdo tezë që vinte në dyshim narrativat tradicionale mbi lashtësinë greke shihej me dyshim nga qarqe të caktuara akademike dhe politike. Kjo bëri që tema e pellazgëve të mbetej një fushë jashtëzakonisht e ndjeshme dhe shpesh e politizuar.
Por për të riun Spiro Konda, pikërisht këto polemika u shndërruan në nxitje për kërkim.
Dy vargje të njohura të Homerit do të bëheshin boshti emocional dhe intelektual i gjithë jetës së tij studimore:
“O mbret Zeus dodonas pellazgjik”
si dhe përshkrimi i pellazgëve si:
“popull hyjnor i lindur drejtpërdrejt nga dheu.”
Për Kondën, këto nuk ishin thjesht figura poetike. Ai i interpretonte si dëshmi të idesë së autoktonisë, një koncept shumë i rëndësishëm për popujt e lashtë. Në mendimin e tij, shprehja “i lindur prej dheut” lidhej me besimet parahistorike sipas të cilave njerëzit kishin dalë drejtpërdrejt nga toka, përpara se njerëzimi të njihte konceptin e riprodhimit përmes martesës.
Kështu, nocioni “autokton” merrte për Kondën jo vetëm kuptim mitologjik, por edhe historik.
Pellazgët – midis mitit, historisë dhe polemikës
Problemi pellazgjik ka qenë një nga temat më të ndërlikuara të historiografisë ballkanike. Autorët antikë grekë, nga Homeri te Herodoti e Straboni, i përmendin pellazgët si një popull shumë të lashtë, të pranishëm në territore të gjera të Ballkanit dhe Egjeut.
Por kush ishin në të vërtetë pellazgët?
Pikërisht këtu fillon edhe mjegulla historike.
Disa studiues të shekujve XIX dhe XX i konsideruan pellazgët si një popull real paragrekë. Të tjerë i trajtuan si konstrukt mitologjik të autorëve të lashtë. Ka pasur teori që i lidhnin me popullsi indoeuropiane, me popuj semitikë apo edhe me një civilizim të zhdukur mesdhetar.
Në këtë labirint interpretimesh, shumë akademikë zgjodhën të mos e trajtonin fare çështjen pellazgjike, duke e konsideruar një terren të pasigurt shkencor.
Ndërkaq, rilindësit shqiptarë – Jeronim De Rada, Naim Frashëri, Sami Frashëri dhe të tjerë – e rikthyen pellazgjinë në qendër të debatit kombëtar shqiptar. Për ta, pellazgët përfaqësonin simbolin e autoktonisë dhe lashtësisë së shqiptarëve në Ballkan.
Spiro Konda u bë vazhduesi më sistematik i kësaj tradite.
Një eremit i dijes
Konda nuk ishte thjesht një entuziast romantik i historisë. Ai zotëronte një formim të gjerë filologjik dhe gjuhësor. Përveç shqipes, ai njihte greqishten e vjetër dhe moderne, latinishten, sanskritishten, frëngjishten, gjermanishten dhe disa gjuhë ballkanike.
Në një kohë kur studimet krahasuese gjuhësore konsideroheshin çelësi për të depërtuar në botën e lashtë indoeuropiane, njohja e sanskritishtes i jepte Kondës një avantazh të rrallë për Shqipërinë e asaj kohe.
Ai punonte në heshtje, larg zhurmës akademike dhe debateve publike. Shumë bashkëkohës e përshkruanin si një studiues asketik, të mbyllur mes librave, dorëshkrimeve dhe autorëve antikë.
Në kërkimet e tij ai konsultoi Homerin, Hesiodin, Herodotin, Tukididin, Strabonin, Pindarin, Simonidin dhe dhjetëra autorë të tjerë klasikë.
Qëllimi i tij ishte i qartë: të provonte se gjuha shqipe përmbante gjurmët më të ruajtura të botës pellazgjike.
Shqipja si “çelësi” i pellazgjishtes
Në qendër të teorisë së Spiro Kondës qëndronte ideja se shumë fjalë, emra hyjnish, toponime dhe glosa të lashta pellazgjike mund të shpjegoheshin vetëm përmes shqipes.
Ai përdorte metodën krahasuese mes shqipes, greqishtes së vjetër dhe sanskritishtes, duke u përpjekur të rindërtonte evolucionin fonetik të fjalëve në kohë.
Kështu, ai sillte shembuj të shumtë:
- “Demetër” interpretohej si “Dhe-Metër”, pra “Dheu Mëmë”.
- “Dipatyron” lidhej me “De-patër”, në kuptimin “Hyj Ati”.
- “Brazer” krahasohej me fjalën shqipe “burrëzër” apo “vëlla”.
- Vetë emri “pellazg” lidhej nga Konda me rrënjën shqipe “pjell”, në kuptimin “i lindur prej dheut”.
Sipas tij, këto nuk ishin ngjashmëri rastësore, por gjurmë të një vazhdimësie të lashtë gjuhësore.
Këto interpretime janë parë me skepticizëm nga gjuhësia moderne, e cila kërkon kritere shumë më rigoroze fonetike dhe dokumentare për të provuar lidhje etimologjike. Megjithatë, përkrahësit e Kondës argumentojnë se puna e tij kishte meritën e madhe se riktheu vëmendjen mbi trashëgiminë e lashtë ballkanike dhe rolin e shqipes në studimet indoeuropiane.
Toponimia si dëshmi historike
Një pjesë e rëndësishme e argumentimit të Spiro Kondës lidhej me toponimet.
Ai besonte se emrat e vendeve ruajnë kujtesën më të lashtë të popujve dhe se ato janë shpesh më rezistente ndaj ndryshimeve historike sesa vetë gjuhët.
Në librin e tij, Konda liston dhjetëra emra malesh, qytetesh, lumenjsh dhe fshatrash në Greqinë moderne dhe në ishujt e Egjeut, të cilët sipas tij shpjegohen përmes shqipes.
Ai përmendte shembuj si:
- Gura në Korinth,
- Gura në Janinë,
- Males në Maqedoni,
- Malesina në Fokidë,
- Pyla në Qipro,
- Pylaros në Qefaloni.
Për Kondën, prania e rrënjëve si “gur”, “mal”, “pyll” apo “det” në toponiminë e rajonit ishte tregues i një shtrese shumë të hershme gjuhësore që lidhej me pellazgët.
Sipas tij, kur një toponim shpjegohet qartë përmes një gjuhe të caktuar, kjo tregon se popullsia që e ka krijuar atë ka folur pikërisht atë gjuhë.
Edhe këtu, kritika moderne mbetet e rezervuar, pasi ngjashmëritë fonetike nuk konsiderohen të mjaftueshme pa prova historike dhe arkeologjike shtesë. Megjithatë, puna e Kondës mbetet interesante si pjesë e traditës së kërkimeve alternative mbi etnogjenezën ballkanike.
Pellazgët dhe qytetërimi grek
Një nga aspektet më polemike të tezës së Kondës ishte bindja se pellazgët përbënin bazën e qytetërimit të mëvonshëm grek.
Ai mbështetej te autorët antikë që pohonin se para ardhjes së helenëve në Greqi, territori ishte i banuar nga pellazgët.
Herodoti shkruante se Greqia e lashtë quhej dikur Pellazgji.
Straboni përmendte praninë e pellazgëve në shumë rajone të Ballkanit.
Homeri e quante Argosin “pellazgjik”.
Duke u nisur nga këto dëshmi, Konda arrinte në përfundimin se shumë elemente të mitologjisë, fesë dhe kulturës greke kishin origjinë pellazgjike.
Madje ai tentonte të shpjegonte përmes shqipes emrat e perëndive të Olimpit:
- Zeusin,
- Demetrën,
- Poseidonin,
- Athenën,
- Afërditën,
- Herën,
- Rean.
Një nga interpretimet më të njohura të tij ishte ai për Athinanë.
Sipas Kondës, emri “Athina” lidhej me shprehjen shqipe “e thëna”, pra mishërimi i mendimit dhe i urtësisë. Duke qenë se sipas mitologjisë Athinaja lindi nga koka e Zeusit, ai e interpretonte këtë si simbol të arsyes dhe dijes.
Këto interpretime sot konsiderohen më tepër pjesë e etimologjisë alternative dhe jo e gjuhësisë akademike standarde, por ato vazhdojnë të tërheqin interesin e një pjese të publikut shqiptar.
Heshtja akademike dhe polemikat pas viteve 1950
Një element që ka shoqëruar gjithmonë figurën e Spiro Kondës është pretendimi se vepra e tij u la në harresë nga qarqe të caktuara akademike dhe pas publikimit u kundërshtua shumë. Madje edhe kopjet që gjenden në bibliotekë, kanë retushime dhe korrigjime me shkrim dore.
Përkrahësit e tij shpesh kanë akuzuar albanologjinë zyrtare shqiptare, sidomos pas viteve 1950, se shmangu çdo debat mbi tezën pellazgjike.
Në këtë kontekst përmendet shpesh edhe ndikimi i madh i gjuhëtarit Eqerem Çabej, i cili mbështeti origjinën ilire të shqiptarëve, duke lënë pa marrë parasysh origjinën epirotase dhe maqedonase dhe e trajtoi me rezervë çështjen pellazgjike.
Megjithatë, duhet theksuar se shkenca moderne nuk e ka refuzuar tezën pellazgjike për arsye politike, por kryesisht për mungesë dokumentacioni të drejtpërdrejtë gjuhësor mbi pellazgët. Deri më sot nuk ekziston një corpus i qartë tekstesh në një “gjuhë pellazge” që mund të studiohet në mënyrë të plotë.
Për këtë arsye, shumica e historianëve dhe gjuhëtarëve bashkëkohorë e konsiderojnë lidhjen direkte mes pellazgëve dhe shqiptarëve si një hipotezë të paprovuar.
Megjithatë, kjo nuk e zbeh rëndësinë e Kondës si figurë kulturore dhe intelektuale.
Një figurë që vazhdon të ngjallë debat
Edhe sot, më shumë se gjysmë shekulli pas botimit të veprës “Shqiptarët dhe problemi pellazgjik”, emri i Spiro Konda vazhdon të rikthehet në debatet mbi origjinën dhe vazhdimësinë historike të shqiptarëve. Për disa ai ishte një pionier i guximshëm që sfidoi dogmat akademike të kohës; për të tjerë, një përfaqësues i nacional-romantizmit ballkanik të shekullit XX. Megjithatë, zhvillimet më të fundit në fushën e gjenetikës popullative kanë rikthyer interesin për disa prej tezave që Konda ngriti dekada më parë mbi autoktoninë e shqiptarëve në Ballkan. Studimet e publikuara nga Nature dhe Science, të mbështetura mbi analizat e ADN-së së popullsive të Ballkanit dhe vijimësinë gjenetike ndërmjet popullsive të lashta dhe shqiptarëve të sotëm, kanë forcuar argumentin e një pranie të hershme dhe të pandërprerë shqiptare në rajon.
Edhe pse këto kërkime nuk trajtojnë drejtpërdrejt teorinë pellazgjike të Kondës, shumë studiues i shohin ato si një konfirmim indirekt të thelbit të tezës së tij mbi rrënjët autoktone të shqiptarëve. Pra nëse në heqim hipotetikisht etnonimin pellazg, nga ekuacioni, meqë shumë studiues sot janë skeprikë ose u duket një palacollëk, sërisht do të dilnim në përfundimin e stërdokumentuar shkencërisht, se geni ynë shqiptar, është ndër më të vjetrit në Europë dhe padiskutim vendas, autokton në atë që sot njihet si Gadishulli i Ballkanit. Në një epokë kur historia përdorej shpesh si instrument politik, Konda tentoi të ndërtonte një narrativë të lashtësisë shqiptare përmes gjuhës, miteve dhe traditës antike. Në fund, ndoshta vlera më e madhe e veprës së tij nuk qëndron vetëm te përfundimet që nxori, por te guximi për të hyrë në një territor që shumë studiues e konsideronin “tokë të ndaluar”. Dhe pikërisht për këtë arsye, Spiro Konda mbetet një nga figurat më të veçanta dhe më të debatueshme të mendimit historik shqiptar. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca
- Spiro Konda – “Shqiptarët dhe problemi pellazgjik” 1964
