Në raftet e pluhurosura të kujtesës së një kombi, aty ku dokumentet flenë si dëshmitarë të lodhur dhe të pavullnetshëm, rrallë ndodh që një dorë t’i zgjojë me aq forcë sa të tronditet vetë rrëfimi kombëtar. Një dorë e tillë ishte ajo e Giannis Vlachogiannis, kur në vitin e largët 1935, mes zërave të shuar të shekujve dhe heshtjes së arkivave, ai nxori në dritë një tekst që nuk i përkiste vetëm historisë, por edhe gjykimit të saj.
“Kleftët e Moresë” nuk ishte thjesht një studim. Ishte një ndërhyrje në mit. Një thyerje e një pasqyre të gjatë, ku një komb kishte mësuar të sodiste vetveten sipas një drite të rregulluar me kujdes. Sepse mitet, siç dihet, nuk lindin rastësisht; ato ngjizen në heshtje, në laboratorë të padukshëm, ku historia dhe dëshira për të qenë diçka më shumë se vetvetja përzihen në mënyrë të rrezikshme.
Dhe pikërisht aty, në këtë përzierje të padukshme, Vlachogiannis vendosi të fuste dorën—jo për të ndërtuar, por për të zbërthyer. Jo për të shtuar një kapitull, por për të vënë në dyshim gjithë librin.
Miti i Moresë dhe qendra e vërtetë e “hajdutërisë”
Teza qendrore e Vlachogiannis godet në zemër të narrativës romantike greke: ai mohon kategorikisht ekzistencën e një lëvizjeje masive kleftike (hajdutërore) ose armatolike në More (Peloponez) që mund të karakterizohej si një tipar qendror i rajonit. Sipas tij, kjo lëvizje ishte një konstrukt artificial. Ai e zhvendos vëmendjen gjeografike, duke konsideruar Epirin dhe Rumelinë si qendrat e vërteta dhe të vetme të kësaj veprimtarie.
Në More, rendi dhe siguria gjatë pushtimit turk ishin të organizuara nën një disiplinë të rreptë, ku spahijtë dhe krerët e krishterë (prominentët) gëzonin ndikim të madh. Ajo që historiografia e mëvonshme e quajti “lëvizje greke”, në të vërtetë ishte një strukturë ku “Arvanitët” luajten rolin kryesor si roje të Derveneve (grykave malore).
Arvanitika: Shpirti pas maskës “Greke”
Dokumentet e Vlachogiannis hedhin dritë mbi një proces që ai e quan “mutacion” – tjetërsimi i shpirtit dhe i identitetit arvanitas në atë që sot njihet si “grek”. Ai vëren me inteligjencë dhe logjikë se “palikaria” (trimëria) greke u mpreh për shekuj mbi gurin e fortë të trimërisë arvanitase.
Historiani thekson se elementët e jetës luftarake, mënyra e luftës së çregullt, “besa” dhe vllazëria, ishin të gjitha huazime nga jeta dhe “hougia” (zakonet) arvanitase. Megjithatë, ai vëren një lloj pamundësie të autorëve të kohës për të pranuar hapur se këta luftëtarë të krishterë ishin në radhë të parë Arvanitë. Ky proces tjetërsimi nuk preku vetëm karakterin, por edhe pamjen: ajo që sot njihet botërisht si “Kostumi Grek”, e ka zanafillën në veshjen dhe identitetin shqiptar të Epirit dhe zonave përreth, të cilat Pouqueville në vitin 1799 i përshkruante pa ndrojtje si “Arvanitia”.
“Arvanitia” e Mesolongjit dhe roja e grykave
Një detaj tronditës që del nga shënimet e udhëtarëve të kohës, si francezi Pouqueville, është përshkrimi i Mesolongjit si një vend që “ndodhet në Arvaniti” (shqiptari). Sipas dëshmive të vitit 1799 dhe 1805, grykat strategjike (Dervenet) që lidhnin Korintin me rrafshnaltën e Argosit – e njohur si “Porta e Moresë” – ruheshin ekskluzivisht nga roje Arvanitë. Kjo organizatë sistematike e grykave me roje shqiptare vërtetohet edhe nga dëshmitë e anglezit Leake, duke treguar se shtylla kurrizore ushtarake e rajonit nuk ishte “greke” në kuptimin etnik modern, por arvanitase.
Fabrika e falsifikimeve: Këngët e “Plastos”
Vlachogiannis denoncon atë që ai e quan “një përmbytje këngësh të rreme” (plastun) që lidhen me rrethin e Kolokotronit. Ai identifikon me emra falsifikatorët, si “Falez”, një imitues i ngathët, dhe “Lelekos”, një falsifikator i shkathët. Këta individë, të cilët ai i quan “shkrimtarë diletantë”, punuan me gjakftohtësi mbi letër për të tjetërsuar këngët e vjetra popullore, duke fshirë emrat e vjetër të heronjve dhe duke vendosur emra lokalë për të krijuar një lavdi artificiale.
Kjo “mani tinëzare” për të stolisur provincat e tyre me lule të rreme të poezisë heroike popullore filloi që pas Revolucionit dhe çoi në krijimin e të dhënave historike të rreme. Sipas autorit, këto krijime “monstruoze” të një gjykimi të ftohtë kanë mbytur variantet autentike, duke krijuar një histori të deformuar që bota e pranoi si të vërtetë.
II – 1821: Një çështje shqiptare e maskuar
Në vijim të dekonstruksionit të miteve historiografike, Giannis Vlachogiannis te “Kleftes tou Moria” ndalet në një tjetër fenomen sa skandaloz aq edhe sistematik: fabrikimin e këngëve popullore që synonin të krijonin një “epope” greke aty ku realiteti fliste për një tjetër dinamikë etnike dhe shoqërore.
Fabrikimi i heronjve: Kolokotroni dhe “miti i kërcimit”
Një nga pikat më kritike të veprës është denoncimi i këngëve “plastë” (të rreme) të rrethit të Kolokotronit. Vlachogiannis e quan këtë një “përmbytje falsifikimesh” të kryer nga njerëz të shkolluar dhe “kalamarades” (shkrues zyrtarë). Ndër to, kënga e famshme “Lampei o ilios sta vouna” (Shkëlqen dielli në male) identifikohet si një krijim i rremë që synon të prodhojë të dhëna historike artificiale.
Më tej, autori demaskon atë që ai e quan “përrallë dhe falsifikim” lidhur me paraardhësit e Kolokotronit. Historia e famshme ku Dhimitraki Kolokotroni, i lidhur me zinxhirë, thuhet se mundi Arvanitët në një kërcim legjendar, quhej nga vetë Arvanitët si “Mpythgoura” (një histori pa kuptim ose gënjeshtër). Ky lloj tregimi konsiderohet një fyerje për logjikën, pasi asnjë roje (mbuloumpashi) arvanitas nuk do të lironte një kleft të kapur pa rrezikuar kokën e tij.
Realiteti i “Simmorisë” dhe urrejtja e klerit
Ndryshe nga imazhi i shenjtëruar i mëvonshëm, dokumentet e kohës, si ato të historianit Finlay dhe udhëtarit Dodwell, përshkruajnë grupin e Kolokotronit si një “simmori” (bandë). Kjo bandë nuk kursente as klerin; ata kishin grabitur dhe poshtëruar publikisht (deri në zhveshje) një klerik të lartë të afërt me Pashain. Ky akt solli një urrejtje të thellë nga ana e klerit dhe fshatarëve, të cilët i gjuajtën dhe i ndoqën anëtarët e kësaj bande deri në vdekje.
Sindroma e Cargèse-it: Inflacioni i mbiemrave dhe lavdisë
Procesi i tjetërsimit të identitetit dhe kërkimi i një “nobiliteti” grek të rremë vërehet edhe jashtë territorit kontinental. Në koloninë e Cargèse në Korsikë, dokumentet përshkruajn një fenomen të quajtur “vogëlsi greke” (Greek pettiness). Shumë banorë aty shtuan mbiemrin “Stephanopoli” me pëlqimin e klanit, duke pretenduar në mënyrë të rreme se rridhnin nga perandorët Komnenë të Kostandinopojës dhe Trebizondës. Ky “inflacion mbiemrash”, siç e quan Ana Komnena – Marie-Anne Comnène, tregon nevojën e dëshpëruar për të mbuluar origjinën e thjeshtë me vello perandorake.
1821: Një çështje shqiptare e maskuar
Vlachogiannis, ndonëse tregon të vërteta të mëdha, shpesh nuk guxon të hedhë hapin përfundimtar: të pranojë se epopeja e vitit ’21 ishte një çështje thuajse tërësisht shqiptare (arvanitase). Ai mbetet brenda kornizës ku “trimëria greke u mpreh mbi gurin e fortë të trimërisë arvanitase”, por nuk e thotë hapur se ndarja ishte thjesht fetare.
Shteti i ri grek u ndërtua mbi një “vathë të krishterë” që nuk pranonte vëllezërit e tyre të të njëjtit gjak nëse nuk ishin të krishterë. Ky proces përjashtimi dhe tjetërsimi çoi në atë që dokumentet e konfirmojnë përmes Pouqueville-it: rajone të tëra si Mesolongji dhe pikat strategjike të Moresë (Dervenet) ishin ekskluzivisht në duart e Arvanitëve.
Sot, kur thuhet se “Arvanitia krijoi Greqinë”, fjala mund të tingëllojë e rëndë për veshin e atyre që nuk janë mësuar ta dëgjojnë historinë në shumë zëra. Por e vërteta historike nuk është gjithnjë një thirrje që kërkon të bindë; shpesh ajo është një kujtesë e qetë, që pret të kuptohet.
Ndoshta nuk ka nevojë për pohime të forta, as për përkufizime përfundimtare. Mjafton të pranohet se në themelet e çdo kombi ka shtresa, ndikime dhe bashkëjetesa që nuk shuhen me kalimin e kohës. Edhe kostumi që sot quhet grek mbart në fijet e tij një histori shqiptare më të gjerë sesa emri që i jepet—një histori që nuk kërkon të tjetërsojë, por të dëshmojë.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron thelbi: jo tek ajo që një komb ka marrë apo ka dhënë, por tek aftësia për të njohur të shkuarën pa frikë, si një pjesë të përbashkët të kujtesës njerëzore, që nuk i përket vetëm njërës palë, por të gjithëve. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
- Giannis Vlachogiannis. Κλέφτες του Μοριά (Kleftët e Moresë). Athinë: botime të ndryshme, 1935.
- François Charles Hugues Laurent Pouqueville. Voyage en Morée, à Constantinople, en Albanie et dans plusieurs autres parties de l’Empire Ottoman. Paris: 1805.
- William Martin Leake. Travels in the Morea. London: John Murray, 1830.
- George Finlay. History of the Greek Revolution. Edinburgh & London: William Blackwood, 1861.
- Edward Dodwell. A Classical and Topographical Tour through Greece. London: 1819.
- Theodoros Kolokotronis. Diegesis Symvanton tis Ellinikis Fylis (Kujtime). Athinë: botime të ndryshme, shek. XIX.
- Anna Komnene. Alexiad. (Referencë për përdorimin e trashëgimisë së mbiemrave Komnenë; edicione të ndryshme moderne).
- Marie-Anne Comnène. Les Grecs de Corse: Cargèse. Paris: botime moderne mbi koloninë greke në Korsikë.
