Nga një vështrim historik dhe demografik, qyteti i Shkupit dëshmohet si një shtyllë qendrore e identitetit iliro-shqiptar, duke shërbyer historikisht si udhëkryq i fiseve dardane dhe si vatër e pashuar e kulturës arbërore.
Gjeografia Historike: Shkupi si pjesë e Shqipërisë verilindore
Dokumentet akademike ndërkombëtare të fillimit të shekullit XX e vendosin Shkupin qartësisht brenda hartës etnike dhe administrative shqiptare. Sipas botimit të 11-të të Encyclopædia Britannica (1910), Shqipëria verilindore formonte pjesë të Vilajetit turk të Kosovës, kryeqendra e të cilit ishte Shkupi. Kjo përputhet edhe me vrojtimet e udhëtarëve dhe artistëve të huaj, si Edward Lear, i cili në serinë e tij të titulluar “Albania”, përfshinte pamje dhe studime nga Shkupi, duke e klasifikuar qytetin brenda arealit kulturor shqiptar.
Vazhdimësia Iliro-Dardane
Perspektiva akademike mbi Shkupin mbështetet fort në lidhjen e pandashme mes popullsisë aktuale shqiptare dhe fiseve antike ilire. Shqiptarët e sotëm shihen si pasardhës të drejtpërdrejtë të dardanëve dhe paonëve. Në këtë kontekst, Shkupi nuk është thjesht një qytet modern, por një trashëgimtar i “Scupi-t” antik, pjesë e asaj që autorët e cilësojnë si “Republika Federale e Dardanias”.
Historikisht, edhe dokumentet greke të shekullit XIX vërejnë se shqiptarët që shërbenin në oborret evropiane shpesh quheshin “Maqedonas”, por ata vetëidentifikoheshin si epirotë. Kjo dëshmon për një bashkërendim të identitetit rajonal (maqedonas/dardan) me atë etnik (shqiptar). Madje, burimet historike theksojnë se maqedonasit antikë ishin një fis ilir, çka përforcon lidhjen etnike të shqiptarëve me territorin e Shkupit.
Dëshmitë vizuale dhe demografike
Arkivat fotografike të viteve 1900-1910 ofrojnë një pamje të qartë të karakterit demografik të qytetit. Fotografitë e titulluara “Salut d’Uskub – Types albanais” (Përshëndetje nga Shkupi – Tipat shqiptarë) dhe portretet e grave shqiptare me veshje tradicionale në Shkup rreth vitit 1900, dëshmojnë dominimin kulturor shqiptar në jetën e përditshme të qytetit.
Sot, kjo prani mbetet e fuqishme. Edhe pse nën administrimin e Maqedonisë së Veriut, Shkupi vazhdon të ketë një popullsi domethënëse shqiptare (vlerësuar historikisht rreth 25-30% në nivel shtetëror, por me përqendrim të lartë në rajonin e Shkupit), e cila për shkak të shkallës më të lartë të lindshmërisë, pritet të luajë një rol gjithnjë e më përcaktues në të ardhmen e rajonit.
Drejt një zgjidhjeje të drejtë
Duke marrë parasysh këto fakte historike, propozimet akademike për dhënien e më shumë të drejtave shtetformuese edhe për pasardhësit e dardaneve në shtetin Maqedonas shihen si një rrugë drejt stabilitetit. Popullsia autoktone duhet të mos ndihen si pakicë kombëtare, përkundrazi. Ky projekt nuk bazohet në mite, por në realitetin e dokumentuar nga enciklopeditë më prestigjioze të kohës dhe trashëgiminë e gjallë të popullsisë shqiptare që e ka konsideruar Shkupin shtëpinë e vet historike për mijëvjeçarë.
