Më 19 shtator 1906, në qytetin e Ragusa (Dubrovniku i sotëm, Dubrovnik), doli numri 6 i gazetës “Shpnesa e Shcypeniis” – “La Speranza dell’Albania”, një organ dygjuhësh (shqip–italisht) i Rilindjes Kombëtare. Vetë faqja e parë e këtij numri, me moton e shtypur në tre gjuhë – “Sloboda i nezavisnost Albanije – Lirimi é véteurdhenimi i Shcypeniis – La libertà e l’indipendenza dell’Albania” – përbën një program politik të qartë: liri, vetëvendosje dhe ndërkombëtarizim i çështjes shqiptare.
Kjo faqe, e strukturuar me një kryeartikull politik (“Manovrét”), një analizë gjeopolitike në italisht (“Macedonia”) dhe lajme të shkurtra mbi pritjet zyrtare, dëshmon jo vetëm ndërgjegjësim kombëtar, por edhe një kulturë të konsoliduar politike, që e lexonte fatin e Shqipërisë në raport me lëvizjet strategjike të fuqive të mëdha.
Motoja si program politik: “Lirimi é véteurdhenimi i Shcypeniis”
Në krye të gazetës, përveç titullit “NADA ALBANIJE” dhe “SHPNESA É SHCYPENIIS”, spikat motoja e saj. Termi “véteurdhenimi” (vetëurdhërimi), paraformë e konceptit modern të vetëvendosjes, tregon qartë se intelektualët shqiptarë të vitit 1906 nuk kërkonin thjesht reforma brenda Perandorisë Osmane, por artikulonin një vizion politik autonom.
Fakti që motoja paraqitet në tri gjuhë – sllavisht, shqip dhe italisht – tregon një strategji komunikimi të vetëdijshme. Gazeta nuk u drejtohej vetëm shqiptarëve, por edhe opinionit publik rajonal dhe atij perëndimor. Kjo qasje e bën “Shpnesa e Shcypeniis” një instrument diplomatik të diasporës shqiptare.
“Manovrét”: leximi shqiptar i strategjisë austro-hungareze
Artikulli kryesor, “Manovrét”, është një analizë e hollësishme e stërvitjeve të mëdha ushtarake të zhvilluara në rajonin përreth Raguzës dhe Hercegovinës. Teksti përmend qartë lëvizjet në zonat e Gruzit (Gruž), Ombles (Ombla) dhe Trebinjës (Trebinje), si dhe përshkruan dislokimin e forcave tokësore dhe detare.
Në këtë kontekst përmendet vizita e arqidukës Franz Ferdinand, trashëgimtar i fronit të Austria-Hungary. Gazeta përshkruan me detaje përgatitjet për pritjen e tij, takimet me autoritetet lokale dhe lëvizjet e tij drejt Hercegovinës.
Për shqiptarët e kohës, këto “manovra” nuk ishin thjesht stërvitje ushtarake. Ato lexoheshin si sinjale të një rikonfigurimi të mundshëm të ekuilibrave ballkanikë. Dobësimi i Perandorisë Osmane shihej si një mundësi historike. Duke ndjekur me kujdes çdo zhvillim ushtarak në Bosnje e Hercegovinë (Bosnia and Herzegovina), gazeta dëshmon një nivel të lartë vëmendjeje strategjike.
Teksti përshkruan madje edhe detaje të pritjeve në “Hotel Imperial”, takimet me delegacione dhe përfaqësues vendas, si dhe kontaktet me autoritete kishtare e civile. Kjo tregon se redaksia nuk kufizohej në retorikë patriotike, por operonte me informacion konkret diplomatik.
Delegacionet dhe kleri: rrjeti institucional shqiptar
Në pjesën qendrore të faqes përmenden takimet e arqidukës me përfaqësues të ndryshëm, ndër ta edhe figura të larta të klerit katolik shqiptar, si Imzot Pasquale Guerini, arqipeshkvi i Shkodër. Përmenden gjithashtu delegacione nga dioqeza të ndryshme.
Kjo pjesë është veçanërisht e rëndësishme, sepse dëshmon rolin e klerit katolik si një faktor ndërmjetësues mes botës shqiptare dhe diplomacisë austro-hungareze. Në fillim të shekullit XX, kleri ishte një nga institucionet më të organizuara shqiptare dhe një mbështetës i arsimit dhe shtypit shqip.
Fakti që gazeta raporton me kujdes këto takime tregon një ndërgjegjësim të qartë për rëndësinë e përfaqësimit institucional shqiptar në arenën ndërkombëtare.
“Macedonia”: analiza e krizës ballkanike
Në kolonën e djathtë, artikulli “Macedonia”, i shkruar në italisht, trajton një nga çështjet më të nxehta të kohës: rivalitetin mbi Maqedoninë (Macedonia). Teksti citon Lord Byron dhe diskuton ndërhyrjet e helenizmit dhe sllavizmit në rajon.
Autori analizon përpjekjet e grekëve dhe bullgarëve për të zgjeruar ndikimin e tyre kulturor dhe politik, duke e paraqitur territorin si hapësirë konkurrence ideologjike dhe kishtare. Në këtë kontekst, popullsia shqiptare paraqitet si faktor autokton, shpesh i anashkaluar nga projektet kombëtare të fqinjëve.
Përdorimi i italishtes në këtë analizë nuk është rastësor. Ai synon të ndikojë opinionin publik perëndimor dhe të paraqesë argumentin shqiptar në një gjuhë të kuptueshme për diplomacinë evropiane. Kjo tregon një qasje të artikuluar propagandistike, në kuptimin pozitiv të fjalës: paraqitje e çështjes kombëtare në forume ndërkombëtare.
Gjuha si dëshmi historike: para Manastirit 1908
Një nga elementët më të vyer të kësaj faqeje është ortografia: “Shcypeniis”, “véteurdhenimi”, “Manovrét”. Këto forma pasqyrojnë një fazë tranzitore të shkrimit shqip, para unifikimit të alfabetit në Kongresin e Manastirit (1908).
Përdorimi i grafemës “shc” për “shq” dhe forma të tjera dialektore gegë dëshmojnë pluralizmin grafik të kohës. Gazeta është një dokument gjuhësor i gjallë, që na lejon të shohim procesin e standardizimit në zhvillim.
Pjekuria politike shqiptare para 1912-s
Kjo faqe e vitit 1906 rrëzon mitin se shqiptarët u zgjuan politikisht vetëm në prag të vitit 1912. Përkundrazi, ajo tregon:
- Një program të qartë për liri dhe vetëvendosje.
- Një lexim të thellë të zhvillimeve ushtarake në rajon.
- Një rrjet institucional me lidhje ndërkombëtare.
- Një strategji komunikimi dygjuhëshe për të ndërkombëtarizuar çështjen shqiptare.
Vetëm tetë vjet para shpalljes së Pavarësisë, intelektualët shqiptarë në Raguzë ishin të aftë të analizonin manovrat e një perandorie, krizën maqedonase dhe raportet ndërmjet kombeve ballkanike, duke i lidhur këto me aspiratat kombëtare shqiptare.
Faqja e parë e “Shpnesa e Shcypeniis”, 19 shtator 1906, është shumë më tepër sesa një relike tipografike. Ajo është një dokument i pjekurisë politike, i vetëdijes kombëtare dhe i kulturës diplomatike shqiptare.
Në të gjejmë një komb që ende nuk e kishte shpallur shtetin e vet, por që tashmë kishte formuluar qartë vizionin e tij: liri, vetëurdhërim dhe përfshirje në hartën politike të Evropës. Në këtë kuptim, kjo faqe është një dëshmi e gjallë se Pavarësia e vitit 1912 nuk ishte një akt i improvizuar, por kulmimi i një procesi të gjatë mendimi, organizimi dhe veprimi politik.
