Figura e Panajot Kupitorit (Panagiotis D. Koupitoris) zë një vend qendror në hapsiren e albanologjisë së shekullit të XIX, veçanërisht për përpjekjen e tij titanike për të ndriçuar zanafillën e shqiptarëve përmes thjerrëzës së historisë dhe filologjisë krahasimtare. Vepra e tij, “Meletē historikē kai philologikē peri tēs glōssēs kai tou ethnous tōn Alvanōn” (Studim historik dhe filologjik mbi gjuhën dhe kombin e shqiptarëve), botuar në Athinë në vitin 1879, mbetet një dëshmi e gjallë e debatit akademik mbi autoktoninë dhe lidhjet gjenealogjike të popullit shqiptar me qytetërimet e lashta të Ballkanit.
Një mision shkencor kundër harresës
Kupitori e nis trajtesën e tij me një konstatim sa melankolik, aq edhe sfidues: për shekuj me radhë, populli shqiptar dhe gjuha e tij kishin mbetur “të panjohur” për filologjinë evropiane. Siç vëren ai në paragrafët e parë të veprës, ishte e pakuptueshme se si një popull kaq i lashtë, që banonte në zemër të Evropës dhe kishte mbushur faqe të lavdishme të historisë, vazhdonte të mbulohej nga mjegulla e mosdijes akademike.
Ai citon me venerim punën e hershme të dijetarëve si G. Stier dhe J. Ph. Fallmerayer, duke i përdorur ata si pikënisje për të vërtetuar se shqiptarët nuk janë thjesht një “shtesë” e vonshme në hartën e Ballkanit, por një element parësor dhe thelbësor i tij.
Hipotezat mbi origjinën: Pellazgët, Ilirët dhe Kaukazi
Një pjesë e konsiderueshme e studimit të Kupitorit i dedikohet analizës së doktrinave mbi origjinën. Ai shqyrton me hollësi tri rrymat kryesore të kohës:
- Origjina Ilire: Kupitori anon fuqishëm drejt teorisë se shqiptarët janë pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve të lashtë.
- Lidhja Pellazgjike: Ai nuk e anashkalon tezën e origjinës nga pellazgët e lashtë, duke i parë shqiptarët si “autoktonë” që i kanë mbijetuar dallgëve të mëdha të migrimeve sllave dhe barbare.
- Refuzimi i teorisë kaukasiane: Me një rreptësi akademike, ai kundërshton teoritë që përpiqeshin t’i lidhnin shqiptarët me “Albaninë e Kaukazit”, duke argumentuar se ky ishte një keqkuptim onomastik pa baza shkencore e gjuhësore.
Filologjia si provë e lashtësisë
Për Kupitorin, gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi, por “arkiva” më e saktë e një kombi. Ai analizon kontributet e dijetarëve si Leibniz, i cili i pari tentoi një analizë filologjike të shqipes, duke u përpjekur të gjente afëritë e saj me gjuhët indo-evropiane (apo “Japetik” siç quheshin atëherë).
Në faqet e tij, Kupitori përmend me respekt edhe punën e autorëve shqiptarë dhe atyre që shkruan për Shqipërinë, si Françesk Leka (Francesco Maria da Lecce), Teodor Kavalioti dhe Danieli i Moskopojës, duke theksuar rëndësinë e fjalorëve të tyre në dokumentimin e gjuhës. Ai vëren se, pavarësisht ndikimeve latine dhe sllave, “bërthama” e gjuhës shqipe mbetet unike dhe dëshmon për një qëndresë shekullore në male.
Shqiptarët: “Elementi i pamposhtur”
Duke u mbështetur në burimet bizantine (si Chalkokondyles) dhe ato perëndimore (si Pouqueville dhe Leake), Kupitori vizaton portretin e një populli luftarak dhe të pavarur. Ai thekson faktin se shqiptarët, megjithëse jetuan nën zgjedhën turke dhe presione të vazhdueshme, ruajtën veçantinë e tyre etnike dhe gjuhësore. Një vëmendje e veçantë i kushtohet edhe diasporës shqiptare në Itali (Arbëreshët) dhe Greqi (Arvanitët), të cilët ai i sheh si bartës të së njëjtës trashëgimi të vyer.
Vepra e Panajot Kupitorit nuk është thjesht një libër historie; është një manifest shkencor që kërkonte t’u jepte shqiptarëve vendin që meritonin në familjen evropiane. Sot, “Studimet Shqiptare” të vitit 1879 shërbejnë si një urë lidhëse mes epokës së romantizmit kombëtar dhe albanologjisë moderne, duke na kujtuar se kërkimi për rrënjët është një proces i pandalshëm i vetëdijes njerëzore.
